Utrecht weer omsingeld

Foto ES

De wind waait. Riethalmen ritselen heen en weer. Rietsigaren steken lief en bruin af tegen het groen. Lisdodden, zoals de officiële benaming luidt, zijn beschermd. Hier tieren ze welig. Even verderop zie ik, tussen het bladerdek van bomen en struiken door, een smal huis. De openslaande deuren zijn net zo breed als de gevel. Er klinkt muziek vanuit het huis tussen al dit groen. Ik loop verder langs het smalle pad. Het lijkt wel buitenland. En het is maar vijf minuten fietsen. Utrecht krijgt haar water terug!

Robuuste vesting

Plattegrond vervaardigd in verband met plan om vestingwerken te slopen. Collectie HUA inv.nr 216728.

Plattegrond vervaardigd in verband met plan om vestingwerken te slopen (1820-1821). Collectie HUA inv.nr 216728.

Utrecht was eeuwenlang een vestingstad. Vanaf het jaar dat Utrecht stadsrechten kreeg in 1122, tot na de Tachtigjarige Oorlog (1648) zijn hier rondom vestingwerken gebouwd. Dit was een eeuwenlang proces. Door de veranderende (oorlogs)techniek werden de vestingen door de jaren heen vernieuwd, omringd met water (de Singel) en met steeds grotere bolwerken aangepast. Niet alleen lag de stad in een linie, ook de stad zelf was omringd met forten, waar de stad ook weer deel van uitmaakte. Kort door de bocht gezegd was de Utrechtse binnenstad ook een soort fort. Om de stad lag een muur met toegangspoorten, bolwerken en rondelen om de stad te verdedigen tegen binnenvallende vijanden. Het moet een robuust uiterlijk zijn geweest, voor wie de stad naderde; een brede gracht en metershoge muren. Een reiziger kon de stad alleen binnenkomen via een van de poorten. Op een oude kaart uit 1838 staan er zes: de Weerdpoort, de Wittevrouwenpoort, de Maliepoort, de Tolsteegpoort, de Sinte Maria waterpoort of Kermispoort en de Catharijnepoort.

Foto ES

Zwarte toorts in het geel aan de Weerdsingel.

Koningskaarsen, wilgenroosjes en zwarte toortsen groeien en bloeien door elkaar heen. De groep loopt over een soort jaagpad onder de Weerdsingel langs het water. We zijn net onder de nieuwe Monicabrug door gelopen, waar roosters het wandelpad vormen. Het water stroomt er vlak onder. Een jong gezin sleept een opblaasboot naar de kant, moeder draagt de pomp. Ze pompen lucht in het bootje en laten het in het water. Vader aan het roer. Ze varen over de singel en genieten van de zon.

Singels zijn lastig

Lang geleden zag de Singel er anders uit. Tussen de bolwerken lagen kleine ronde versterkingen, rondelen, met de kanonnen in de aanslag. Op een oude kaart uit 1629 zijn die rondelen in de stadsmuur goed te zien. Spelevaren was er niet bij. Hoge bomen, riet en ander hoog groen ook niet, die belemmerden het schootsveld. Bakstenen en aarden wallen waren het uiterlijk van de grens van Utrecht in de zeventiende eeuw. De grachten en Singel fungeerden tevens als riool. (De centrale riolering was hier pas in de jaren vijftig klaar). De Singel en de grachten van Utrecht hebben lange tijd ook gefunctioneerd als een transportader en voor afwatering. In de tweede helft van de twintigste eeuw vond men al dat water maar lastig. Het onderhoud ervan kostte geld en hoe mooi zou het zijn, zo dachten ze vroeger, om de hele Singel te dempen en er een autoweg aan te leggen?

Stadsrattengat verscholen achter de vlinderstruik

Stadsrattengat verscholen achter de vlinderstruik

De gids vertelt dat er planten bestaan die vooral in Utrecht voorkomen. Het streven is dus om die planten terug te laten komen in de nieuwe natte oever langs de Weerdsingel. Sommige dieren hebben hier hun stek al gevonden. Padden en kikkers springen in het water als we langslopen. Vogels zoeken eten. Egels trekken er ’s nachts op uit. De gaten in de muur zijn vleermuisgaten, waar de diertjes zich kunnen verschansen. En er is een stadsrattengat. Een stadsrat loopt niet graag over de weg of over een brug. Voor deze viervoeters is een buis onder de brug door aangelegd. Bij het openleggen van de Weerdsingel kwam een van de rondelen bloot te liggen, die bekend stond als de Paardentoren, nabij het Paardenveld. Op het eeuwenoude fundament staan jongens te vissen. Dat zullen ze in de zeventiende eeuw ook wel gedaan hebben. In de Singel zwom en zwemt vis.

Begin in Pijlsweerd

HUA X66867 - 212033

Weergave Paardenveld en Paardenmarkt op een kaart uit 1740. In de Weerdsingel is in het midden de Paardetoren waar te nemen. Collectie Utrechts Archief, inv.nr. 212033 (detail)

Het verkeersplan van Feuchtinger is in dit blog al eerder aan de orde gekomen. Wegen, verkeerspleinen en verkeer werden belangrijke factoren in de stad. Er werd niet gekeken naar leefbaarheid en groen. De beleidsmakers en projectontwikkelaars dachten wellicht dat het leefbaar was wanneer je met de auto tot aan de voordeur kon komen. In 1971 (maar het kan ook 1973 zijn geweest) begonnen ze met het dempen van de Stadsbuitengracht. Het stuk bij Pijlsweerd moest er ongeveer als eerste aan geloven. Waar nu weer water stroomt, was vroeger een parkeerplaatsje. Het was makkelijk doorsteken voor wie naar de stad wilde, maar het was een ongure plek, waar werd geparkeerd en gedeald. Al snel na de demping van dit deel vroegen mensen zich af of dit wel een goed idee was van Feuchtinger, maar gedane zaken namen kennelijk geen keer. De projectontwikkelaars gingen gewoon verder. Op het Paardenveld werd een kolos van een parkeergarage uit de grond gestampt.

Waar de Koningskaars wordt vergezeld door Engelwortel kijk ik over het water. Aan de overkant van het water staat een koffiestalletje. Op de achtergrond de parkeergarage Paardenveld. De pacht loopt bijna af. Op oude kaarten staat Paardenveld vaak aangegeven. Het is leuk dat hier nu weer een veld (een park) is. Her en der staan bomen. Mensen zitten ontspannen in het gras. We lopen verder. De singel strekt zich voor ons uit. Eens is er aan deze kant in de Tachtigjarige Oorlog (1577) hard gevochten, nu horen we verkeer en dobberen er bootjes in het water.

Catharijnesingel met Vredenburgknoop in de verte. Foto ES

Catharijnesingel vanonder Paardenveldbrug met Vredenburgknoop in de verte.

Tijd voor strijd langer dan tijd van demping

In de negentiende eeuw werden de vestingwerken gesloopt. In de grond zijn de resten van de muur, de poorten, bastions en torens nog te vinden. De rand van Utrecht werd omgetoverd tot een romantisch wandelpark. Jan David Zocher (1791-1870) kreeg de opdracht en zijn zoon Louis Paul Zocher (1820-1915) zou het karwei in 1870 afmaken. Bakstenen bolwerken verdwenen om plaats te maken voor een groene oase, die toen nog wandeling werd genoemd.

Langs de Catharijnesingel neemt het verkeer toe. Logisch, want ze zijn hier druk aan het bouwen in het stationsgebied. Tot aan de Vredenburgknoop kan iedereen over het jaagpad langs de Singel wandelen. Bij de knoop gaan we naar boven. Oversteken. Geen grasspriet te ontdekken. Wel veel fietsers. Het fietspad lijkt te smal. Maar het water is terug, na dertig jaar te zijn weggeweest. De strijd, zo vertelt de gids, waarbij hij een belangrijke rol speelde, om Utrecht weer omsingeld te krijgen heeft dertig jaar geduurd. Daarmee was de tijd dat de Singel gedempt was, korter dan de tijd die nodig was om deze weer open te krijgen. We wandelen verder en de gids legt ons uit hoe de bomen bewaterd worden. Dat gaat via een modern systeem waarbij regenwater wordt opgevangen in ondergrondse reservoirs die water afgeven, zodat de bomen altijd voorzien zijn van voldoende vocht.

Leefbaarheid binnen

Nooit uitgevoerd plan van J.D. Zocher van het Paardenveld (1836). Collectie HUA inv.nr. 216313.

Nooit uitgevoerd plan van J.D. Zocher van het Paardenveld (1836). Collectie HUA inv.nr. 216313.

Tegenover de Rijnkade staan we weer stil, er liggen bergen zand op de plek waar in september 2020 water zal stromen. Van de groene oase van Zocher is niets meer terug te vinden. Zocher liet in zijn kilometers lange park honderden bomen planten. Volgens Wikipedia dateren nog 250 bomen uit die tijd. In totaal zijn er 600 bomen van honderd jaar of ouder. Hij legde kronkelige wandelpaadjes aan creëerde mooie zichtlijnen. Op zitbankjes kon de wandelaar uitrusten. Door de verbreding van wegen en nieuwbouw is veel van deze parkaanleg verloren gegaan. Even verderop, voorbij het SHV-gebouw is het nog prachtig. Hardlopers en wandelaars met hun kinderen genieten van het mooie weer. Nog steeds is deze parksliert een van de longen van Utrecht.

Marga Klompébrug

Hekwerk Marga Klompébrug

We zijn aanbeland bij de Marga Klompébrug. De brug heeft sierlijke lijnen en heeft dezelfde architectuur als de Paardenveldbrug. Ze zijn bezig een park langs het water aan te leggen, een beetje Zocheriaans. Een put torent hoog boven het wandelpad uit. Rekenfoutje. Het beeld Grote Ster (Grand Astre, van de Zwitserse beeldhouwer André Ramseyer) staat in de verte. ‘Gelukkig’, denk ik. Het beeld uit 1974 heeft de sfeer van die tijd. Het is goed dat dat bewaard blijft. Het beeld is rond, met aan de bovenkant een smalle onderbreking, waardoor het geen cirkel is. Had de kunstenaar een vooruitziende blik? De Singel is bijna afgerond, behalve een stukje bovenin, dat zou het stationsgebied kunnen voorstellen (hoewel daar het water wel weer terug is).

Utrecht heeft er een long bij, en bloemen, en een stuk leefbaarheid. De stad is (bijna) weer omsingeld. Niet om de vijand buiten de houden, maar om de leefbaarheid binnen te halen.

Collectie HUA inv.nr.216701 (detail)

Detail van een kaart uit 1629 van de Utrechtse verdedigingswerken door H.J. Verstralen. De hoek van de Weerdsingel en Catharijnesingel is duidelijk herkenbaar. Bovenste bolwerk (rond) is de Paardetoren. Collectie HUA inv.nr. 216701 (detail)

 

 

Bronnen- en andere vermeldingen:

Alle foto’s zijn van auteur.

HUA = Het Utrechts Archief, beeldbank.

De Singelwandeling werd georganiseerd door De Buurtcamping Noordsepark Utrecht.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: