Amerongen; de keizer kwam, bleef en ging

Doorkijkje kasteel Amerongen (foto ES)De bus stopt in het dorp. Ik stap uit. Van een kasteel nog geen spoor. Als de bus wegrijdt en ik langzaam het dorp binnenwandel, valt het me op. ‘Wat is het hier stil’, denk ik. Ik hoor geruis. Molenwieken waaien in de wind. Sinds wanneer heb ik voor het laatst zo’n stilte gehoord? Ik zie een bord met een pijl met daarop ‘kasteel’ en ga die richting uit. Omdat het kasteel in de uiterwaarden ligt, zie ik nog geen kantelen boven de daken uittorenen. 

Groot, hoog en statig

Dan zie ik het in de verte liggen. Amerongen is een enorm groot, hoog, statig gebouw en het lijkt wel vierkant. Schijn bedriegt, zo zal nog blijken. Door de opzet van het park, de omliggende tuinen en de lanen raak ik erg onder de indruk van het geheel. Dat zal niet ophouden als ik binnen ben.

Amerongen

Het kasteel statig in het water (foto ES)

Het kasteel statig in het water (foto ES)

Amerongen is een bijzonder kasteel in een schilderachtig dorpje. Het ligt vlak langs de Rijn, waar het landschap -op een af en toe passerende auto na- in de afgelopen vierhonderd jaar niet of nauwelijks is gewijzigd. Het kasteel wel. Het huis werd herhaalde malen verwoest; in 1420, tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Zeven jaar later -in 1427- brandde de Hertog van Gelre het huis plat. Hij vond het maar niets dat Amerongen, strategisch gelegen aan de rivier, zo dicht bij zijn hertogdom lag. In de Tachtigjarige Oorlog deden deden de Spanjaarden het in 1584 nog eens dunnetjes over. En in 1673 tenslotte werd Amerongen verwoest door de Franse legers. Telkens weer verrees het kasteel uit haar as, waardoor het er nu heel anders uitziet dan in de tijd van Floris V, toen het huis gesticht werd.

Leenmannen

De eerste eigenaren waren twee broers. Het Utrechts Archief heeft het in de inleiding op de inventaris over Diederik en Borre, andere bronnen spreken over Hendrik en Diederik Borre. Enfin, zij waren leenmannen van Floris V en mochten van hem in 1286 het huis Amerongen bouwen. We moeten dan denken aan een robuuste woontoren, met een gracht erom heen. Amerongen kende in de meer dan zeven eeuwen dat het er nu staat veel bewoners. Uiteraard veel mannen, maar op Amerongen zwaaiden ook een aantal vrouwen de scepter. De meest opmerkelijke figuren krijgen op dit blog een plek.

NL-UtHUA_A27107_000015_uitsnede_brief_Turnor

Uitsnede van een van de brieven van Margaretha aan haar man. De brieven zijn te vinden in het Utrechts Archief onder toegang 1001 (Afbeelding: NL-UtHUA_A27107_000015).

Margaretha

Het huis en goed zouden van 1557 tot 1897 in handen van dezelfde familie blijven, het geslacht Van Reede. Goert van Reede kocht het in 1557. Toen het kasteel na de Spaanse Furie weer werd hersteld, was het volgens tekeningen een uitgebreid kasteel met veel bijgebouwen en een woontoren. De achterkleinzoon van Goert, Godard Adriaan erfde Amerongen toen hij twintig jaar was. Hij trouwde met de achtentwintigjarige Margaretha Turnor. Margaretha was Engels en rijk. Godard was diplomaat en vaak op reis. Desondanks hadden die twee, zoals blijkt uit oude brieven die bewaard zijn gebleven, een goed huwelijk. Margaretha schreef hem trouw elke week een of twee keer: ‘Mijn heer en liefste hartje’. Als ik op de inventaris van het Utrechts Archief klik, en de jpeg openklap, maakt mijn hart vertederd een sprongetje. Ze schreef het echt. Wat mooi.

Er werd veel over haar geroddeld, omdat haar vader ‘slechts’ een Engelse kapitein was in het Staatse leger. Maar haar moeder was van betere huize, en via haar had zij een enorm vermogen geërfd. In het rampjaar 1672 vluchtte Margaretha naar Amsterdam, terwijl manlief Godard weer eens op reis was. Margaretha probeerde het kasteel te redden door een brandschatting te betalen aan de Fransen en schreef daarover met haar man. Dat ging de Fransen kennelijk te traag. Voordat de brief aankwam bij Godard, werd het kasteel al in brand gestoken.

Amerongen opgebouwd

De dubbele brug van het kasteel (foto ES)

De dubbele brug van het kasteel (foto ES)

Margaretha liet zich niet kisten. In 1674 pakte zij de draad weer op en begon met de opbouw van het kasteel. De architectuur van Amerongen is sober en eenvoudig, zoals dat aan het einde van de zeventiende eeuw de mode was. We kunnen niet duidelijk een architect aanwijzen. Wel zijn er bouwmeesters, timmermannen en andere lieden bekend die met de bouw te maken hebben gehad. Margaretha heeft heel sterk de hand gehad in het ontwerp van het kasteel. Ze liet zich daarbij leiden door de oude fundamenten. Daarop liet zij het nieuwe huis herrijzen. Het kasteel lijkt vierkant, maar staat in feite ‘scheef’ en daarom heeft het aan de zuidkant zes en aan de noordkant zeven ramen. Niet volledig symmetrisch dus, maar dat maakt het juist charmant. Nog charmanter is de ingang met een dubbele brug. De bewoners en hun gasten namen de bovenste brug om naar binnen te komen, de bedienden en het andere personeel liepen onderlangs. De bezoekers komen ook via deze brug binnen. Dat is mooi, want het is leuk om bij het fundament te beginnen als we het kasteel gaan bekijken. Toen Margaretha druk in de weer was met de herbouw van het kasteel, was haar man heel vaak weg. (Hij heeft er maar van 1677 tot en met 1679 gewoond.) De bouw ging voorspoedig, in 1682 was het klaar. In 1690 stierf Godard Adriaan, tien jaar later stierf Margaretha in 1700. Hun zoon, ook een Godard werd door Koning-stadhouder Willem III benoemd tot graaf van Athlone, omdat hij zo dapper had meegevochten tegen Jacobus II in Ierland.

Keizer te gast

Voorzijde met ingang (foto ES)

Voorzijde met ingang (foto ES)

In de achttiende eeuw werd het interieur van Amerongen weelderiger ingericht. De familie verengelste meer en meer. In de tijd van de Bataafse Republiek vluchtten zij net als stadhouder Willem V naar Engeland. Amerongen was onbewoond. De laatste graaf van Athlone stierf in 1844 zonder kinderen. Amerongen kwam via de vrouwelijke lijn in handen van Godard John George Charles Bentinck (leefde van 1857-1940). Deze Bentinck liet het huis verbouwen door architect Cuypers.

Een andere markante bewoner was Keizer Wilhelm II. Aan Bentinck werd gevraagd of de keizer een paar nachten mocht blijven. Dit werd een paar jaar. Voordat hij in 1920 verhuisde naar Huize Doorn, heeft de keizer vertoefd op Amerongen. In 1917 was het gedaan met de Duitse monarchie. De Russische Revolutie waaide over naar Duitsland. Aan het front in België zag het er in de loopgraven voor de Duitsers ook niet zo florissant uit. Mede onder Amerikaanse druk voerde het Duitse parlement democratiseringsmaatregelen in, waarbij adel en keizer sterk aan macht inboetten. De keizer poetste de plaat en ging naar Spa, waar zijn legerhoofdkwartier zat. De situatie was voor hem feitelijk onhoudbaar. Terugkeren kon niet meer. Uiteindelijk leek een asielaanvraag in het neutrale Nederland de enige optie.

Asiel en abdicatie

Kasteel Huys Amerongen (foto ES)

Kasteel Huys Amerongen (foto ES)

In Eijsden kwam hij op aan 10 november 1918. De dienstdoende douanebeambte wilde de keizer en zijn gevolg aanvankelijk geen doorgang verlenen. Koningin Wilhelmina ondertekende het asielverzoek. De keizer nam zijn intrek in Huys Amerongen. In een van de prachtige kamers staat in de hoek bij het raam een klein schrijftafeltje. Op het tafelblad ligt een onopvallend A4’tje. Aan deze dis vond de abdicatie plaats. Hier ondertekende de keizer het document, waarmee hij afstand deed van de troon. Het papier dat er ligt, is uiteraard een kopie. Het origineel ligt veilig opgeborgen in het Utrechts Archief, maar toch. Hoe bijzonder is het? In een klein dorp, ergens in Europa in een klein onbeduidend landje, op een prachtig kasteel -en wel Amerongen- komt het tijdperk van de eens zo machtige Hohenzollerns met één pennenstreek ten einde. Historici zijn het er niet over eens of Keizer Wilhelm II de aanstichter is van de Eerste Wereldoorlog en dus verantwoordelijk was voor de miljoenen doden, of dat hij slachtoffer was van de hele situatie. Persoonlijk denk ik dat hij door zijn harde opvoeding psychologisch beschadigd moet zijn geweest. Daarnaast: macht corrumpeert en als keizer wist hij zich te omringen met mensen die hem nooit tegenspraken, waardoor hij op zijn zachtst gezegd een moeilijk en autoritair mens geweest moet zijn. Hij niet alleen, maar ook hij is mede verantwoordelijk voor de miljoenen doden en slachtoffers uit de periode 1914-1918. In feite tekende Koningin Wilhelmina voor het binnenhalen van een oorlogsmisdadiger. Maar daar kan het kasteel niets aan doen.

Vol verhalen

Het kasteel is sinds 1982 ondergebracht in een stichting. In 2002 werd begonnen met een restauratie die in 2011 gereed kwam. Amerongen is klaar voor de toekomst. Gelukkig, want het is belangrijk dat dit kasteel bewaard blijft. Hier is namelijk duidelijk te zien hoe de adel leefde door de eeuwen heen. De objecten, tafels, stoelen, bedden, schilderijen, wandtapijten zijn stuk voor stuk bijzonder en uniek; er staan meubelen van de Amsterdamse meubelmaker Jan van Mekeren uit ongeveer 1700, waar er maar vier in de wereld bekend zijn. In een bed heeft naar alle waarschijnlijkheid Lodewijk XIV geslapen. Er hangen schilderijen van Liotard van wie er ook werken in het Rijksmuseum te Amsterdam hangen. In een andere zaal heeft Koning-Stadhouder Willem III aan een tafel gegeten. De bibliotheek is spectaculair met een prachtige globe en herbergt meer dan 3600 banden. In de kamer waarin Keizer Wilhelm…. enfin, het kasteel barst van de verhalen.

Een van de kelders van Amerongen. De kelders stammen hoogstwaarschijnlijk uit de tijd van de gebroeders Borre (Foto ES).

Een van de kelders van Amerongen (foto ES).

Bronnen: Heethaar, R.M. Kasteel Amerongen (2013), Het Utrechts Archief Toegang 1001 Het Huis Amerongen, en tenslotte de persoonlijke en bevlogen rondleiding van Herman Sietsma, waarvoor mijn hartelijke dank.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: