Greet Zelle; dubbelspionne en danseres

Mata Hari danst in Musée Guimet (1905) (Van Wikipedia - Publiek Domein)

Mata Hari danst in Musée Guimet (1905) (Wikipedia – Publiek Domein)

Het onthoofde lijk wordt op een rijdende brancard met piepende wieltjes binnengedragen. Niemand die daarom maalt. Het laken sleept met een punt over de vloer. Vuil geworden. Geroutineerd tillen de vier mannen het lichaam in een beweging onverschillig op de snijtafel. Nadat een van hen met een korte behendige beweging het laken weggetrokken heeft, verlaten zij zonder het lichaam een blik te gunnen het vertrek. Het stoffelijk overschot is bestemd voor de medicijnstudenten, om het snijden te oefenen. Niemand heeft zich gemeld om het lijk op te halen. Zouden de studenten de schoonheid ervan inzien? Dit lichaam dat, toen het nog leefde een zinderend bestaan leidde van genot, luxe, rijkdom en seks. Wat heeft dit lichaam genoten van het leven. Het ligt roerloos en is doorzeefd met kogels. Het lichaam van Mata Hari.

Leeuwarden

Geboorteakte van Margaretha Zelle (uit AlleFriezen.nl).

Geboorteakte van Margaretha Zelle (uit AlleFriezen.nl).

Als oudste kind werd Mata Hari geboren in Leeuwarden op 7 augustus 1876 onder de naam Margaretha Geertruida Zelle. Haar vader Adam en moeder Antje (Anna) van der Meulen kregen na haar nog drie kinderen; Johannes en de tweeling Cornelis en Arie. Als ik het internet afspeur en terechtkom op allefriezen.nl klik ik een voor een de bestanden open. Ik zoek op ‘Adam Zelle’ met als rol ‘vader’.  Johannes Hendrikus, haar eerste broertje, werd geboren op 26 november 1878. Op 9 augustus werden Arie Anne en Cornelis Coenraad geboren. Bij Arie Anne valt mijn oog op een potloodaantekening in de kantlijn, ik lees G. Kelders L195. Tweeling. De laatste twee broers kregen nakomelingen. Margaretha niet, haar leven eindigde te vroeg en onvoltooid.

Gelukkige jeugd

Antje van der Meulen kwam uit een rijke Franeker familie. Toen zij met een verkoper van hoeden en petten trouwde, zal we wel geld meegebracht hebben. Het winkelpand staat er nog steeds, Kelders 33 in Leeuwarden. In de Leeuwarder Courant dateert een advertentie uit 1871, twee jaar voor het huwelijk. Een winkel in hoeden, petten, equipementstukken en chacots. Woorden die we zijn vergeten. Adam Zelle was tevens leverancier van wapens en uniformen, met alle daarbij behorende toeters en bellen. Het gebouw weergegeven in de advertentie ziet er ongeveer net zo uit als de huidige gevel. Het gezin woonde erboven. Vader Adam had kennelijk een zucht naar rijkdom; hij was naast winkelier ook speculant in olie. Dat legde hem geen windeieren. Hij bouwde een fortuin op en het gezin verhuisde in 1883 naar de chique Grote Kerkstraat. Dat huis staat er eveneens, even statig als altijd, nummer 212. Margaretha werd verwend, met haar bokkenwagen en roodfluwelen jurken had ze veel bekijks. Op school was zij geen makkelijke leerlinge, toen zij op haar veertiende vertrok, werd slechts genoteerd ‘kennelijk vertrokken’, niemand die zich om haar bekommerde.

Advertentie van de firma Zelle uit de LeeuwarderCourant van 05 mei 1871

Advertentie van de firma Zelle uit de Leeuwarder Courant van 05 mei 1871

Pech

Zoals wel vaker gebeurt, kelderden de koersen en raakte Zelle in 1889 failliet. Misschien was hij bang voor gezichtsverlies, of had hij een zwak karakter, maar hij vertrok uit Leeuwarden met de noorderzon. Hij dook op in Amsterdam toen hij introk bij een andere vrouw. Moeder bleef met vier kinderen achter. Zij moest het huis en alle spullen verkopen. Het gezin verhuisde naar een bovenwoninkje; een hoekpand aan de Willemskade 30, dat er ook nog staat, alsof de tijd er heeft stilgestaan. In 1890 deden Adam en Antje en poging om hun huwelijk te redden, maar dat mislukte. Vader trok snel weer naar zijn nieuwe vrouw in Amsterdam.

Een jaar later, op 10 mei 1891 stierf Antje van der Meulen. Margaretha was pas veertien jaren oud. Ik zoek in Delpher.nl op datum en ‘Zelle’. Ik klik bij kranten ‘familieberichten’ aan. Kennelijk had Adam Zelle de advertentie geplaatst (zijn vader heette Cornelis). ‘…smartelijk lijden van den 21 februari 1889 af…’ ‘…opperbouwheer des heemels…’ Whwuuggch, ik krijg jeuk. Ik kijk naar de datum, ‘hoe zat het ook weer?’, denk ik. In het vrouwenlexicon van Els Kloek staat tot mijn grote ontsteltenis dat Adam Zelle 18 februari 1889 failliet is verklaard. Ziek ‘van 21 Februari 1889 af’?, had de man gewetenswroeging? Zou hij een paar dagen na het faillissement vertrokken zijn? Moeder in verdriet achterlatend? Kwijnend in haar ongeluk stierf haar ziel en toen stukje bij beetje haar lichaam. Margaretha en haar broertjes werden bij diverse familieleden ondergebracht. Zij trok naar een oom in Sneek, die haar even later naar Leiden stuurde.

Leeuwarder Courant van 18 mei 1891, met advertentie (www.delpher.nl).

Leeuwarder Courant van 18 mei 1891, met advertentie (www.delpher.nl).

Leiden

In 1891 te Leiden aangekomen, kreeg zij bij een andere oom onderdak, om een opleiding tot kleuterleidster te volgen, toen de enige opleiding in het land. Overigens was het in die tijd dun bezaaid met opleidingsmogelijkheden voor vrouwen en een veelbelovende loopbaan op de arbeidsmarkt zat er voor vrouwen helemaal niet in. Een meisje diende te trouwen en vanaf de eerste dag als eega was het thuisblijven en kinders krijgen. De kweekschool in Leiden was gesticht door rijke industriëlen die beter onderwijs wilden voor hun kinderen. De bevlogen directeur was Wijbrandus Haanstra. Hoewel hij landelijk of internationaal met zijn pedagogische ideeën nooit heeft weten door te breken, zijn de internetbronnen nogal lovend. Ik heb mijn vragen. Margaretha, tussen de vijftien en zeventien jaar, zat (wel eens?) bij hem op schoot. Toen zij een keer zo werden aangetroffen werd Margaretha zonder pardon van de opleiding verwijderd, Haanstra bleef. Nee, vrouwen hadden toen geen rechten. Haanstra kon verder zijn gang gaan en Margaretha zat thuis. Zij kon dan een mannenverslindster geworden zijn, maar bij deze affaire heb ik sterk het gevoel dat het initiatief, zeker gezien het grote leeftijdsverschil niet alleen van Margaretha kwam. Op wikipedia zie ik een foto van een man die ik zou benoemen als een dikke patjepeeër. ‘Sterke en innemende persoonlijkheid’, zeggen de internetbronnen. Hm…

Het zat Margaretha Zelle niet mee. Als eenentwintigste-eeuwer zet ik de dingen op een rij: ik zie een jonge meid, met goede basisopleiding van huis uit, zij sprak Frans, Fries, Engels, Duits en Nederlands, had gescheiden ouders (in die tijd, aan het einde van de negentiende eeuw een schande), haar moeder was overleden (dat is hoe dan ook triest), was gescheiden van haar broertjes, haar leefomgeving was gekelderd van een rijk milieu naar een armoedig bestaan, op school zagen docenten haar als een lastige leerlinge, zij had een uitgesproken kledingsmaak, wat met de benepen moraal van de negentiende eeuw voor meisjes niet werd gewaardeerd. Tenslotte werd zij van school gestuurd, omdat een docent (hoe oud zou hij zijn geweest? Vijfenveertig? Vijftig?) zijn handen niet kon thuishouden. Vroeger kon je als vrouw tegen zo’n situatie nauwelijks iets uitrichten. Of ze nou beter wist of niet, en of het toen normaal was of niet, dit alles moet hoe dan ook hebben ingespeeld op haar gemoed.

Enige uitweg?

Contactadvertentie, waar Margaretha wellicht op reageerde uit Nieuws van den Dag van Delpher.nl

Contactadvertentie, waar Margaretha wellicht op reageerde uit Nieuws van den Dag (uit Delpher.nl).

Inmiddels was zij terechtgekomen bij een andere oom in Den Haag. Hier kreeg ze de krant Het nieuws van den Dag onder ogen. Volgens de verhalen zou Margaretha gereageerd hebben op een contactadvertentie in de krant. Op Delpher.nl staat een krantenpagina met zes smalle kolommen, iets onder het midden staat rechts de advertentie; DAMES! schreeuwt het. Het schijnt dat een vriend van man in kwestie de advertentie geplaatst heeft. Hij vond dat zijn vriend, die toch al bijna veertig jaar was, maar eens moest trouwen. Zijn vriend was officier van het O.I.-l, ofwel het Oost-Indische leger, dat was het KNIL. Margaretha had een zwak voor mannen in uniformen, zoals ze in een latere brief zou toegeven. Zij beschouwde hen als helden die onverschrokken bereid waren te vechten voor het land. Even komt haar leven in een stroomversnelling.

De advertentie stond in Het nieuws van den Dag op 11 februari. In maart spraken zij af in het Rijksmuseum (dat toen gevestigd was in een ander gebouw). Nog geen week later verloofde het stel zich en op 11 juli 1895 werd er getrouwd in het stadhuis van Amsterdam. Op de trouwfoto staan een mooie vrouw en een kale officier, met een grote snor en een houterige houding, alsof hij moeite heeft met staan.

Schotse adel

De gelukkige was Rudolph (John) MacLeod, lid van de Nederlandse tak van Schotse adel. Eeuwenlang bracht dit geslacht officieren voort. Rudolph had een medaille verdiend nadat hij had gevochten in de slepende Atjeh-oorlog. Verzwakt door de tropen en geveld door reumatiek werd hij voor twee jaar op verlof gezonden naar Patria. Hij zou meteen gereageerd hebben op de brief van Margaretha Zelle en bij hun ontmoeting zou hij getroffen zijn door haar knappe verschijning. Zij was nog geen twintig jaar, hij was bijna veertig. Het kersverse paar trok in bij de zus van Rudolph, Frida. Margaretha en Frida konden het niet met elkaar vinden. Ook het leeftijdsverschil en het karakter van Rudolph speelde haar parten. Hij was dan een officier met een mooie knevel en een strak uniform, zijn inkomen viel nogal tegen. In het gekoloniseerde Atjeh was het voldoende toereikend, maar in Amsterdam was het leven duur.

Slepend huwelijk

Het karakter van Rudolph bleek onbehouwen. Hij verwaarloosde haar, had sombere stemmingen en hij ging vreemd. Sommige bronnen hebben het over ‘de onverbeterlijke dronkaard’. Uit oude brieven blijkt dat er tussen de twee wel passie was; de seks was goed, zogezegd. In januari 1897 werd hun zoon John geboren. In mei scheepte de jonge familie zich in om naar Indië te vertrekken. De verlofjaren waren voorbij. Kort gezegd verveelde Margaretha zich kapot in de kolonie. Toen het gezin werd overgeplaatst naar een kustplaats, met een grotere Europese gemeenschap, zou Margaretha het meer naar haar zin krijgen.

In 1898 werd hun tweede kind geboren, Louise, bijgenaamd Non (Maleis voor meisje). Margaretha zat bij een toneelvereniging. Ze was erg geliefd, vooral bij mannen waardoor Rudolph op zijn beurt gek werd van jaloezie. De ruzies (die vaak uitliepen op geweld) gingen over haar lonken naar mannen, zij verweet hem gierigheid en lompheid en had ook geen smetteloos blazoen; hij ging nogal vaak vreemd. Toen Rudolph weer werd overgeplaatst volgde zij hem pas meer dan een half jaar later. In dat halve jaar moet ze zich verlost hebben gevoeld uit haar situatie. In 1899 stierf hun zoontje. Waarschijnlijk kwam hij door vergiftiging door een bediende om het leven, na een afranseling van dier man door hun meester John.

Gedurende deze hele periode in Indië schreef MacLeod brieven aan zijn zus over ‘het beest’, met wie hij samenleefde (dit was nog voor de vergiftiging van hun zoon). In een andere brief schreef hij dat hij hoopte op de pest, die hem zou verlossen van ‘dat schepsel’. Hij bedoelde zijn vrouw Margaretha Zelle. Ik kan me niet voorstellen dat iemand zo schrijft over een persoon, laat staan over de moeder van zijn kinderen. ‘Als ik maar van dat lijk af kon komen’… schreef hij een keer. In oktober 1900 ging John met pensioen. De spanningen liepen verder op. In een brief aan haar vader schreef Margaretha vader dat hij haar zou hebben bedreigd met een pistool. Pas in 1902 vertrokken ze naar Amsterdam, met een mager pensioentje en trokken weer bij Frida in.

Brieven in de kelder

Gek werden ze van elkaar. De twintigste eeuw was net aangebroken. Vrouwen hadden nauwelijks tot geen rechten. De kost verdienen als vrouw alleen was moeilijk en alleen in een paar beroepen mogelijk. Alle beroepen werden uitgeoefend door mannen. Een normale baan vinden als journalist, bankbediende of ambtenaar zat er voor Margaretha niet in. Een alleenstaande vrouw had het zwaar en kon meestal moeilijk het hoofd boven water houden. Margaretha was geen feministe, maar zij was in haar gedachtegoed haar tijd ver vooruit. Ondanks dat zij nog geen gelijkwaardige rechten had, die wettelijk waren vastgelegd, had zij een heel sterk geloof in zichzelf. Zij liet zich niet afranselen, ook niet in haar huwelijk. Zij wilde een inkomen om voor haar kind te kunnen zorgen. In haar brieven wekte zij de indruk dat zij zich daar heel verantwoordelijk voor voelde.

Een nazaat van de neef van Rudolf (John) MacLeod vond in de kelder in het huis van zijn moeder een bundel brieven. Eerst was niet duidelijk van wie ze waren, omdat de namen Mata Hari waren doorgekrast. Toen de afzender eenmaal aan het licht kwam schonk hij de brieven aan het Tresoar in Leeuwarden. Uit de brieven blijkt dat Margaretha worstelde met haar keuzes, dat zij zich zeer goed bewust was welke wegen zij kon inslaan en welke gevolgen dat zou hebben.

Foto van Mata-Hari (7 juni 1912) wan WikiCommons, geplaatst door A. Schneider

Foto van Mata-Hari (7 juni 1912) wan WikiCommons, maker: ASchneider.

Vechtscheiding

Margaretha en Rudolf waren beland in een vechtscheiding. Zij luchtte haar hart in deze brieven aan haar aangetrouwde neef, die in Nijmegen woonde en het met haar te doen had. Hij was niet te spreken over zijn neef Rudolph en wees hem op zijn gedrag en op het feit dat hij de alimentatie aan Margaretha niet betaalde. Rudolph lag dwars en zorgde ervoor dat Margaretha haar dochtertje niet kon opzoeken. Hij plaatste het kind in een pleeggezin, het huis waar zij beiden introkken staat er nog steeds op de hoek van de Hoge Weg en de Biesdelselaan in Velp. ‘Rudolf was te vergelijken met een wild dier’ schreef Margaretha eens. Uit de brieven blijkt dat hij haar gewelddadig behandelde en dat hun dochtertje bang voor hem was. Tot haar schaamte schreef zij in omfloerste bewoordingen over haar kwikkuur die ze met haar dochtertje had moeten ondergaan, vlak na de bevalling. Tijdens haar zwangerschap had zij door zijn vreemdgaanderij syfilis opgelopen en het ongeboren kind besmet. Margaretha was hier erg boos over. Zij maakte zich ernstig zorgen over de toekomstige gezondheid van haar dochtertje.

Alimentatie heeft zij maar heel weinig ontvangen. Een paar maanden ontving zij een bedrag van vijftig gulden, nu ongeveer 650 Euro, terwijl aanvankelijk honderd gulden was overeengekomen. Greet verkocht haar fiets om weer een maand rond te kunnen komen. De vechtscheiding duurde en duurde, van 1902 tot in het jaar 1904, met vinnige brieven over en weer en met epistels waar Margaretha haar beklag doet, en in de periode waarin haar ex-man hun dochtertje bij haar weg hield. De brieven die zij stuurde naar Nijmegen spreken duidelijke, trieste taal.

In haar Nijmeegse periode fungeerde Margaretha als model voor haar neef, die hobbyfotograaf was. In deze periode werd zij zelfbewuster. ‘Ik wist niet dat ik er zo goed uitzag’, schreef ze in een brief. Al haar brieven, wanneer en waar zij die ook schreef, hebben hetzelfde opvallende handschrift. Als ik zie hoe goed Margaretha haar talen beheerste, vloeiend, en hoe goed zij haar gevoelens en gedachten onder woorden kon brengen, dan hebben we volgens mij van doen gehad met een slimme, intelligente vrouw, die een groot reflectievermogen had en een schoonheid was om te zien. Naïef misschien, maar zij was zich ervan bewust dat zij soms een wereldbeeld had, met illusies die soms vervliegen zoals ze schreef; een werkelijkheidsbeleving die niet altijd overeenkwam met de realiteit.

Vertrek naar Parijs

Ze zocht een kamer in Amsterdam en later in Rotterdam om er met haar dochtertje te kunnen wonen. Tegelijkertijd blijkt uit haar brieven dat ze het in Nederland benauwd kreeg van de benepen moraal. Ze richt haar ogen op Parijs, waar ze uiteindelijk naar toe vertrok.

Na in Parijs als circusartiest te paard en als schildersmodel gewerkt te hebben, keerde zij teleurgesteld terug naar Nederland. Ze wilde een net leven opbouwen voor haar dochtertje, een goede moeder zijn, zoals ze duidelijk schreef aan haar neef in Nijmegen. Margaretha was zich heel sterk bewust van die keuze. Omdat de vechtscheiding voortduurde en een hereniging met haar dochtertje er niet inzat (haar ex weigerde mee te werken), en Margaretha genoodzaakt was zelf de kost te verdienen, vertrok ze in 1905 weer naar Parijs. Ze had zich erbij neergelegd dat Rudolph zolang hij leefde nooit zou toestaan dat zij haar kind ooit nog te zien kreeg. Toen zij in een van haar brieven aankondigde dat zij weer naar Parijs zou gaan, stond ze er alleen voor. Haar eigen familie had de rug naar haar toegekeerd, haar Nijmeegse neef trok zijn handen van haar af.

Voor de tweede kaar aangekomen in Parijs, maar nu voorgoed, stortte zij zich in het (nacht)leven als danseres. Geld, rijkdom en roem lagen voor het opscheppen. In Delpher werd veel over haar geschreven. Journalisten die de typische dansen van Java zelf eens hadden gezien, waren niet lovend en negatief. De kritiek was niet tegen de vrouw gericht, maar tegen haar dansen. Zij zagen heel duidelijk dat Greet maar wat deed, een trucje uithaalde. Schrijvers die van niets wisten waren overdonderd door haar schoonheid. Ze werd alom geprezen en haar mooie lichaam bracht menig mannenhoofd op hol. Mannen? Ze had er tientallen tegelijk. Vele internetbronnen schrijven epistels vol over waar en in welk theater zij optrad. Wat moet zij hebben genoten hebben en wat moet zij haar dochtertje soms hebben gemist.

Roddelpers bestond toen ook al. Zo zou zijn verwikkeld zijn geweest in een geschil met een juwelier die voor 10.000 francs een juweel had gemaakt, terwijl zij niet afrekende. Het krantenbericht in Het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch- Indië van 7 november 1905 vermeldde dat de danseres 2000 per maand moest betalen, dat dit bedrag van haar honorarium dat zij als danseres verdiende afging. Dat zijn heel andere bedragen dan de 50 gulden die zij toebedeeld kreeg van haar ex-man.

Mooie tijd, rijk leven

Mata Hari op de renbaan (Fries Museum), afbeelding van WikiCommons.

Mata Hari op de renbaan (collectie Fries Museum), afbeelding van WikiCommons.

Historici noemen deze periode Belle Epoque. Het leven was goed, veel mensen waren rijk. Vooral in de grote steden bruiste het uitgaansleven met dansen, feesten en eten. Metro’s werden aangelegd, nieuwe uitvindingen werden toegepast. Het centrum van de wereld, waar het allemaal gebeurde was Parijs. Hier kwamen de rijkste mensen naar dansclubs op zoek naar vertier en vermaak. Kunstenaars vestigden zich hier omdat het hier gebeurde. Margaretha noemde zich na haar eerste optreden Mata Hari (Oog van de dag in het Maleis, zon dus). De naam was verzonnen door de directeur van Musee Guimet, waar zij optrad. Gedurende haar loopbaan verzon zij allemaal verhalen over haar leven, als koren op de molen van de journalisten. Of zij goed danste, een mooie choreografie had en of haar bewegingen klopten, weten we niet, want er zijn geen films van haar aan ons overgeleverd. Er waren meer dansers, die vernieuwing brachten in die tijd. Mata Hari had geen dansopleiding genoten, maar volgens mij was zij wel een van de voortrekkers van de nieuwe dans, althans, zij speelde in op de behoefte van het publiek, die exotische thema’s wilde zien. Zo danste zij op blote voeten, en droeg zij geen korset. Haar manier van dansen stond lijnrecht tegen de Victoriaanse moraal. Uiteraard had zij, omdat zij de dansen bijna naakt uitvoerde een enorme (seksuele) aantrekkingskracht op mannen. Zij vermengde Oosterse dansen met de Europese, met zo weinig mogelijk kleding. Iets wat Isadora Duncan en Maud Allan ook deden, met iets meer kleren aan. Mata Hari speelde in op de vraag van het grote feestende publiek, dat behoefte had aan alles wat maar exotisch en naakt was. Mata Hari wist zichzelf steeds weer te vernieuwen en haar imago te vestigen. Haar populariteit kende geen grenzen. Ze reisde op tournee heel Europa door.

Ik zie een vrouw die vooral slim was en een gecreëerd imago naar voren schoof, waarbij zij inspeelde op de markt en waar behoefte aan was bij het (vooral  mannelijke) publiek. Een van haar minnaars zou failliet zijn gegaan door zijn affaire met Mata Hari. Het zijn geruchten. De Eerste Wereldoorlog was inmiddels uitgebroken. De economie liep terug. Er was geen tijd meer voor feesten. Europa werd verscheurd door de oorlog. Nederland was in deze oorlog neutraal en Nederlanders konden en mochten blijven reizen, hoe moeilijk dat soms ging. Mata Hari bleef vooralsnog haar manier van leven volhouden, zo goed en zo kwaad als dat ging. Ze ging op tournee, onderhield haar contacten en had affaires en vriendschappen met vele hoge militairen. Toen als gevolg van de oorlog steeds meer theaters gesloten werden, moest zij een manier verzinnen om aan geld te komen. De geheime diensten hielden haar kennelijk in de gaten omdat haar extravagante leefstijl opviel en omdat zij heel Europa afreisde. Toen zij in 1916 per schip naar Spanje vertrok, werd zij door de Engelsen gearresteerd. Zij werd verward met een spionne, en werd na een lang verhoor vrijgelaten. De Engelsen vonden het wel nodig om de Franse geheime dienst even in te lichten.

Naïef

Een extraverte, opvallende persoonlijkheid, die er een uitbundige leefstijl op na hield is als men logisch nadenkt niet geschikt als spion. Er zijn verschillende theorieën over Mata Hari en haar praktijken. Sowieso verzon zij sinds haar doorbraak in 1905 verhalen over haar leven, om een bepaald imago naar voren te kunnen schuiven. Wie alle verhalen naast elkaar legt, komt erachter dat zij zichzelf dikwijls tegensprak. Maar wat maakte het uit in de Belle Epoque? De media smulden ervan, en de mannen ook. Toen zij ontmaskerd werd als spionne, een dubbelspionne nog wel, waren de rapen gaar. Van een zinderende schoonheid waarover de kranten schreven veranderde zij in een slangachtig wezen dat willens en wetens de mannenhoofden op hol bracht om het ultieme kwaad te kunnen uitvoeren, om egocentrisch en extravagant te kunnen blijven leven, terwijl er honderdduizenden soldaten stierven in de loopgraven. Dat de officieren in feite zelf soldaten waren, werd even vergeten. Wat een dommeriken toch die mannen, denk ik, sinds Cleopatra blijven ze in die valkuil trappen, met hun op hol gebrachte hoofden.

Op 13 januari 1917 werd zijn van haar Parijse hotelbed gelicht en gearresteerd op verdenking van spionage. De rest is in feite geschiedenis. Het dossier uit 1917 staat sinds 2014 online. Wie het meer dan 1250 bladzijdes dikke dossier bestudeerd komt er al snel achter dat de bewijsvoering aan alle kanten rammelde. Vele onderzoekers en/of historici (zoals Jan Brokken en Hanneke Boonstra om er maar twee te noemen, er zijn er veel meer) zijn het er wel over eens dat Frankrijk slechts een daad wilde stellen. De hoofdaanklager, kapitein Bouchardon had zijn oordeel al klaar voordat hij met het proces begon. Hij probeerde haar ten laste te leggen dat zij het centrum was van een spionagenetwerk, met geheime contacten. Ook rapporteerde hij uitvoerig over haar liefdesleven en kwam op het aantal van vijftien minnaars tegelijkertijd. Bouchardon vond het maar niets dat vrouwen op de manier er maar op los leefden, zoals Margaretha dat deed. Hij trok fel van leer, vond haar de (mooie) belichaming van alle kwaad, en dat vond hij zeer gevaarlijk. Lieve help, 1917, en de man stond nog met beide benen in de Victoriaanse tijd.

Omstandigheden

Spionne of niet, Margaretha kreeg geen open civiel, maar een geheim proces. Ze moest verschijnen voor de militaire krijgsraad, als Nederlands burger, terwijl Nederland een neutraal land was. In de gevangenis waren de omstandigheden erbarmelijk. Als zij in januari werd gearresteerd, en in oktober werd doodgeschoten, heeft ze daar acht maanden moeten vertoeven. In haar brieven blijkt ook dat ze de situatie vreselijk vond. Zelfs wanneer ze menstrueerde, kreeg ze niets aan hygiënische middelen toegereikt. Net als in haar jeugd maakte ze een vrije val van ongekende luxe naar vreselijke viezigheid. Zou het kunnen dat ze er is ingeluisd? Dat ze wat leugentjes doorspeelde, om de contacten met haar officieren soepeltjes te houden? Was het mogelijk dat zij helemaal niet in de gaten had hoe gevaarlijk de situatie was waarin zij verkeerde? Als iemand wordt opgepakt en verhoord, vanwege een verwarring met een andere spionne, dan hout je je toch kost, zou je zeggen?

Uit de Franse documenten die gedigitaliseerd zijn (te vinden in, hoe ironisch, het register Memoire des Hommes), blijkt dat ze geen belangrijke informatie heeft doorgespeeld, of dat zij invloed heeft gehad op het verloop van de Eerste Wereldoorlog, of nog erger, dat haar acties vele soldaten de dood in zouden hebben gejaagd. Een spionne was zij wellicht niet, maar zij speelde met vuur in een tijd waar al je onder verdenking stond wanneer je al sprak met de vijand. Er is gebrek aan bewijs voor het feit dat Mata Hari een spionne was voor de Duitsers, maar de Fransen hadden hun zondebok nodig. Mata Hari had de pech dat de hoofdonderzoeker een hekel had aan vrouwen met haar leefstijl. Haar omgang met vele officieren van alle nationaliteiten, werd haar ondergang.

Visitekaartje van Margaretha Zelle uit het archives SHDGR. Inv.nr. GR_9_J_968__001__0728

Visitekaartje van Margaretha Zelle uit het archives SHDGR. Inv.nr. GR_9_J_968__001__0728

Geduldig blader in het meer dan 1275 pagina’s tellende dossier van Mata Hari door. Ineens verschijnen er muisklik na muisklik tientallen kaartjes van haar pedicure, manicure, kapster, kleermaakster, haar eigen kaartje, document 728 ‘Vrouwe MacLeod’, lees ik en ook heel veel kaartjes met namen van (hoge) officieren. Een voor een zijn ze gedigitaliseerd, voor en achterkant. ‘(c) Ministere de la defence’ staat er duidelijk als ik haar kaartje heb gedownload. Als ik even nalees op diverse websites zie ik dat het document voor de EU-wet rechtenvrij is.

Ik moet bekennen dat ik bewondering voel voor de vrouw. Hoe vaak zou zij haar minnaars hebben gezien? Gezien de hoeveelheid kaartjes zou ze dat nooit redden met een keer per minnaar per maand. Zou ze voor alle mannen hetzelfde hebben gevoeld? Als ik logisch nadenk, hebben we hier van doen met haar netwerk. Slordig geliaseerd (doorregen met een touwtje), waarschijnlijk vlak na haar arrestatie toen haar spullen in beslag zijn genomen. De lias is losgehaald om alles te kunnen digitaliseren. Dit was geen spionne, dit was een vrouw met een vrij leven. En er zal heus een aantal minnaars hebben tussen gezeten, maar met een groot deel was zij waarschijnlijk gewoon bevriend, denk ik. Schreef ze niet eens over seksualiteit dat haar de lust was vergaan, door haar nare ervaringen met haar ex-man?

 

Toen het executiepeloton van twaalf soldaten klaarstond om te schieten, weigerde zij een blinddoek. Dat vind ik moedig. De proceskosten moest zij zelf betalen, en dus zijn na haar dood al haar bezittingen verkocht. Het geld verdween in de Franse staatskas. Een paar plakboeken en brieven is wat van Margaretha rest. Ze zijn van onschatbare waarde. Er is een laatste foto van haar gemaakt op de dag van haar arrestatie. Ik zie een 41-jarige mooie rijzige vrouw. Haar ogen kijken in de lens. Zij is bang.

Mata Hari op de dag van haar arrestatie in Parijs op 13 februari 1917 (Collectie Fries Museum).

Mata Hari op de dag van haar arrestatie in Parijs op 13 februari 1917 (Collectie Fries Museum).

Wat zou haar ex-man gedacht hebben toen hij het doodsbericht kreeg? Wenste hij niet dat de pest uitbrak zodat hij verlost werd van ‘het beest’? Ineens schreven de kranten van lovend naar heel vernietigend. Een slang, een duivelse vrouw, een gevaarlijke verleidster. Een nieuw imago is geschapen. Twee jaar later, in 1919 stierf haar dochtertje Non aan een herseninfarct als gevolg van de syfilis waarmee haar moeder besmet was geraakt door haar vader. Zij heeft haar moeder sinds haar vertrek naar Parijs nooit meer gezien. In Rheden werd Non, evenals haar vader begraven. Onze Non staat er, en verder 2 mei 1898 –  10 aug. 1919 en haar vader 1 maart 1856 – 9 jan. 1928. Hij wilde de herinnering aan Margaretha niet koppelen aan de laatste rustplaats van hem en zijn dochter. Ik besluit dat ik er een keer een kleurige bos bloemen neer ga leggen.

Bronnen:

Huisman, M. Mata Hari (1876-1917): een levende legende (Hilversum 1998)

Kloek, E. 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis (Nijmegen 2013)

Denk niet dat ik slecht ben, Margaretha Zelle voor Mata Hari (Bonmeer 2016)

http://www.tresoar.nl

http://www.allefriezen.nl

http://www.friesmuseum.nl

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: