Kasteel Kattelaar: bedreigingen en ingesmeten gronden

Bron: TMK-HISGIS-10.348Iets ten oosten van Enter, waar de Regge onder de A1 stroomt, stond het huis Kattelaar of Cattelaar. In het boek Geschiedkundige aanteekeningen op de Havezathen van Twenthe schreef Mr. G. J. ter Kuile in 1911: ‘De navolgende huizen heb ik niet als Havezathen aangemerkt en beschreven, omdat zij […] naar mijn mening niet de qualiteiten van werkelijke Havezathen hebben gehad.’ Hij bedoelde onder meer ‘Huis Cattelaar’, dat inderdaad officieel geen havezate was.

Kattelaar – Catteler – Cartelaar – Cattelaar

Toch is het huis van een eerbiedwaardige ouderdom. Cattelaar wordt al in 1382 in de leenregisters van de bisschop van Utrecht genoemd. In 1676 stond het vermeld als ‘ten Catteler’. Het huis was toen weliswaar onbewoond, maar had zes vuursteden (uit de kluiten gewassen schoorstenen). Dat was meer dan de imposante havezate Oosterhof, dat even verderop ligt, vlakbij Rijssen. Met slechts vier haardsteden stak dit landhuis wat magertjes af bij Cattelaar. Oosterhof staat er nog in volle glorie, maar van Cattelaar zijn nauwelijks nog sporen en afbeeldingen te vinden. Toch is deze buitenplaats het vermelden waard, al was het alleen maar omdat meer dan tweehonderd jaar geleden polderjongens, een herbergier en twee sterke vrouwen het niet zo nauw namen met de heersende regels.

Binnengerrit

De nabijgelegen schippersherberg Binnengerrit speelde in de achttiende eeuw een belangrijke rol in de geschiedenis van Cattelaar. Het was er een levendige bedoening. In de herberg konden de schippers bijkomen van hun reis over de Regge, waarover goederen per schip aan- en afgevoerd werden. De herberg vormde een belangrijke op- en overslagplaats. Schippers meerden aan in de speciaal daarvoor aangelegde haven, karren reden af en aan voor verder transport. Goederen werden opgeslagen in een pakhuis, dat er nog steeds staat, evenals erve Binnengerrit. Pakhuis, haven, kraan, tolbrug, stal voor paarden en een pleisterplaats voor schippers brachten veel geld in het laatje van de herberg. Ook de bewoners van Cattelaar, de dames Gerhardine (geboren in 1715) en Swanida Borgerink (een jaar later geboren) ging het voor de wind. Zij waren verzekerd van een regelmatig inkomen uit de goederenoverslag en de tolheffingen.

Graaf Carel

In 1771 echter, dreigde graaf Carel, heer van Twickel, roet in het eten te gooien. Hij had een plan om een vaart te graven, die vanaf het Kattelaar een kilometer stroomopwaarts verderop in de Regge zou uitmonden. Dit zou grote gevolgen hebben voor de dames, die hun inkomsten in een klap zagen verdwijnen. Het markebestuur van Enter stemde desondanks in met het plan, in de hoop de Enterse economie een impuls te geven. Seizoenarbeiders en hun opzichters zouden tijdelijk werk vinden. De mensen die betrokken waren bij de op- en overslag van goederen in het pakhuis van Binnengerrit verloren hun broodwinning. De dames Borgerink zworen, kostte wat kost, het kwaad te keren.

Graaf Carel, heer van Twickel stond bekend als modern man, bezig met dijkaanleg in Friesland en met het graven van de Twickelervaart.

Graaf Carel, heer van Twickel stond bekend als modern man, bezig met dijkaanleg in Friesland en met het graven van de Twickelervaart.

Insmijtingen

Gaandeweg druppelden bij graaf Carel klachten binnen van arbeiders en Enterse dagloners die werden lastiggevallen. Het leken aanvankelijk onschuldige incidenten, maar er was iets vreemds gaande. Telkens als de polderjongens ’s ochtends weer aan het werk wilden, merkten ze dat het kanaal waar ze de dag ervoor zo hard aan hadden gewerkt, met hetzelfde zand was dichtgegooid. Meer meldingen van ‘insmijtingen’ volgden. Daar bleef het niet bij. ’s Nachts werden de sluizen opengezet, zodat het land overstroomde en de graafwerkzaamheden noodgedwongen gestaakt moesten worden. Het werd een chaos. Er kwamen meldingen bij de graaf binnen over bedreigingen van binnenschippers, arbeiders en hun opzichters. Al snel werd Binnengerrit er op aangekeken, maar ook naar de dames Borgerink waren verdacht. De sfeer was, om het zacht uit te drukken, behoorlijk gespannen in Enter.

Het verzet gebroken

Het markebestuur zette de dames onder druk, maar de zussen lieten zich niet vermurwen en wilden aanvankelijk van geen wijken weten. Pas toen de graaf met grote schadeclaims dreigde, kwamen ze tot een overeenkomst. De bedreigingen en ‘insmijtingen’ hielden echter niet op. Pas toen Gerhardine in 1773 op 54-jarige leeftijd overleed, leek het verzet definitief gebroken. Swanida kreeg, ondanks haar beweringen niets met de laatste ‘insmijtingen’ van doen te hebben, een schadeclaim opgelegd, die zij maar voor de helft kon betalen. Kattelaar mocht dan een groot huis zijn, echt vermogend was Swanida Borgerink blijkbaar niet. Een familielid uit Deventer legde het resterende bedrag bij.

Het gevreesde gebeurde. De driehonderd schepen die jaarlijks naar Binnengerrit voeren, kozen voor het nieuwe kanaal en stevenden af op de nieuwe Carelshaven te Delden, waar de schippers terecht konden in de gelijknamige herberg. De inkomsten voor Swanida Borgerink en Binnengerrit droogden op. Cattelaar kwijnde weg. Het was gebeurd met de ooit zo dynamische overslagregio. Swanida stierf in 1796, op tachtigjarige leeftijd. Stukje bij beetje werden de bezittingen van Cattelaar verkocht. Cattelaar kwijnde weg. Het enige wat nog resteert van huize Cattelaar is het bouwhuis. Van het huis zelf zijn geen afbeeldingen overgeleverd. Maar wie graaft in de archieven zal vinden…

Dragerdelen

En wat schetste mijn verbazing, toen ik in het archief -goed opgeborgen in een doos- losse stukjes papier vond. Dragerdelen die dienden om een kaart te verstevigen, in 1726 gemaakt door Johan Muller. Bij een restauratie van de kaart in de jaren ’80 zijn deze verwijderd. De toenmalige archivaris had de delen papier goed opgeborgen, want het was wel duidelijk dat er informatie op stond die van waarde kon zijn. Een onderzoeker beweerde dat huis Kattelaar op de stukken papier stond. Flarden lompenpapier, met aantekeningen in inkt en potlood in een achttiende-eeuws handschrift, de puntige contouren van de grachten van Cattelaar zijn duidelijk herkenbaar, evenals de rivier de Regge.

De contouren van de gracht zijn goed te zien, evenals het huis en bijgebouwen, links op de afbeelding.

Een van de dragerdelen. De contouren van de gracht zijn goed te zien, evenals het huis en bijgebouwen, links op de afbeelding.

De kaart waar de dragerdelen voorzichtig vanaf zijn gehaald dateert uit 1726.  De inkt van de kaart is in spiegelbeeld doorgedrukt op de papieren dragerdelen, waarop de schetsen van Cattelaar doorschemeren. Of de stukken waarop Cattelaar staat ook vervaardigd zijn door Muller is niet met zekerheid te zeggen. Het is ook niet precies bekend of de dragerdelen er in 1726 op zijn geplakt. Maar als ik het handschrift bestudeer, ga ik daar wel vanuit.  Het is aannemelijk dat Johan Muller bij het maken van de kaart oude stukken kaart hergebruikte. Papier was duur. Misschien was de kaart met Cattelaar een kladversie, die hij mooi als versteviging gebruikte voor de kaart met het Zwolse Zwarte Water.

Techniek

Dankzij nieuwe technieken kunnen we puzzelen zonder de stukken uit de achttiende eeuw te beschadigen. Een voor een werden de snippers ingescand. Vervolgens heeft een door mij zeer gewaardeerde collega de kaartdelen een voor een digitaal in elkaar gezet. Het resultaat is verbluffend. Ineens doemt er toch een afbeelding van Cattelaar op, iets wat zonder de digitalisering niet mogelijk was geweest.

Waar vroeger Enterse schepen aanmeerden, doorklieft nu de A1 het Twentse landschap. De automobilisten zien met 120 km per uur niets van eens zo machtige kasteel Cattelaar. De archiefflarden en de sporen in het landschap vormen samen dit roerige verleden, met de Regge als enige getuige.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: