De vrede van Utrecht in 1713

logo_sciencepark.nlDe aanloop van de vrede van Utrecht is nogal ingewikkeld. Aan de vrede gingen een aantal oorlogen vooraf, als gevolg van ingewikkelde politieke relaties en familiebanden. Door incestueuze huwelijken tussen prinsjes en prinsesjes, meenden de regerende vorstenhuizen overal aanspraak op te kunnen maken. In 2013 vieren we feest om de vrede van 1713 te vieren. Wat ging er aan die vrede vooraf?

De lange aanloop – het is de schuld van de Karels

De belangrijkste aanloop van de vrede van Utrecht was de Spaanse successieoorlog (1702-1713). Deze oorlog was een van de grootste oorlogen in de achttiende eeuw en werd wereldwijd gevoerd. Aan de Spaanse successieoorlog ging een lange geschiedenis vooraf, die begon rond 1550, bij Karel V, grondlegger van het Habsburgse wereldrijk. Karel V was hoofd van het Habsburgse wereldrijk dat ontstond door gunstige huwelijkspolitiek van zijn voorouders. ‘Het rijk waar de zon nooit ondergaat’, lezen we nu in de geschiedenisboeken. Dat is misschien wat overdreven, maar Karel V was de bezitter van Oostenrijk, België, Milaan, Sardinië, Sicilië, Napels, Castilië, Aragon, Zuid- en Midden-Amerika, Afrika, Azië (de delen die ontdekt waren). In 1648 moest het Habsburgse rijk zich neerleggen bij de erkenning van de Republiek der Verenigde Nederlanden (wat nu Nederland is. In dit stuk hebben we het over ‘de Republiek’).

Karel V stierf en zijn enige zoon, Filips II (1527-1598) kreeg een deel van het rijk: Spanje, de Italische landen en de Lage Landen (waar wij nu wonen) en als bonus alle koloniën. De broer van Karel, Ferdinand erfde het Heilige Roomse Rijk (HRR) en de Oostenrijkse erflanden (uiteindelijk was het daar allemaal begonnen met die Habsburgers).

Ieder vorstenhuis was op een of andere manier verbonden met de machtige Habsburgers. En als het niet via familiebanden was, dan had je er commercieel wel last van, want ze bezaten kort gezegd de hele wereld en beheersten alle wereldzeeën. Het wereldrijk was niet een blok. Ieder landje, staatje, hertogdommetje was individueel verbonden met de vorst, niet met elkaar. Door de sterke versnippering was het rijk moeilijk verdedigbaar.

afbeelding van wikithecommons

Karel II (1661-1700) geschilderd door Claudio Coello (1642-1693)

Karel II (1661-1700) was de laatste telg uit de Spaanse de tak van Filips II. Kareltje had het met zijn grote rijkdommen niet getroffen. Wie deze afbeelding bekijkt, ziet waarom. Hij was zo goed als gehandicapt, had een misvormde kaak, kon daardoor bijna niet spreken, was zwakbegaafd en had waarschijnlijk syfilis. Karel II was twee keer getrouwd geweest. Beide huwelijken bleven kinderloos. Het Spaanse Rijk had geen opvolger.

Vele vorsten meenden dat ze wel aanspraak konden maken op de Spaanse troon. Zo was daar Karel van Oostenrijk. Aangewezen erfgenaam door de tweede vrouw van Karel II, Maria Anna. Zij haalde Karel II over haar neefje Karel van Oostenrijk aan te wijzen als erfgenaam. De moeder van Maria Anna had echter andere plannen. Zij wilde dat Jozef Ferdinand van Beieren (haar achterkleinzoontje) opvolger werd. Het idee van de moeder had al de voorkeur van Karel II. Maar Jozef Ferdinand ging dood. Karel II smeedde snode plannen en wees iemand anders aan als erfgenaam: Filips van Anjou (kort gezegd iemand van Franse adel, maar het voert te ver om de Anjoustamboom hier uit te meten).

Europees krachtenspel – angst regeert

In Europa heerste van lieverlee angst voor wat ze op het internet ‘hegemonie’ noemen; overheerst worden door een politieke macht of monarchie. Vanuit deze angst werd geregeerd, gereageerd en oorlog gevoerd. De kaarten waren als volgt geschud:

Spanje

Spanje had geen opvolger maar wel aangewezen erfgenamen. Zoals hierboven aangegeven was ieder vorstenhuis zo verweven met de Habsburgers, dat veel prinsen aanspraak konden maken op de Spaanse troon.

Frankrijk

Frankrijk kwam op als supermacht, met een eigen monarchie. Door veroveringen breidden ze hun gebied steeds verder uit. Frankrijk was een land met een sterk gecentraliseerd bestuur (anders dan het Habsburgse rijk), de koning (in dit geval Lodewijk XIV) regeerde actief, de nieuw veroverde gebieden werden het persoonlijke bezit van de koning. Koning Lodewijk XIV was zeer antiprotestants. Als gevolg hiervan kwam er een uittocht van Franse protestanten op gang. Dit joeg andere (protestante) landen tegen Frankrijk in het harnas (die landen waren Duitsland (zo noemen we de Duitse staten  maar even voor het gemak), de Republiek, de Scandinavische landen en Savoye). Wat de omliggende landen het meeste angst inboezemde was dat Lodewijk XIV een Franse hegemonie wilde vestigen in Europa.

Engeland

Engeland was heer en meester over de Britse eilanden, zo leek het, maar schijn bedriegt. Hoewel Schotland, Engeland en Ierland een verbond hadden gesloten, voelde Schotland zich achtergesteld, was Ierland katholiek en Engeland onder de Tudordynastie protestant. Tussen de vorst en het parlement werd een machtstrijd gevoerd. Kort gezegd leidde dit tot een burgeroorlog, die het koningshuis verloor. Engeland ging gebukt onder de wrede dictator Cromwell. Nadat hij overleed, in 1685, kwamen de Tudors weer op de troon, met Jacobus II. Deze vader Jacob was openlijk katholiek, erg pro-Frans en wilde net als Lodewijk XIV ook een absoluut vorst worden. Het protestante parlement nodigde de protestante stadhouder Willem III van Oranje uit om te trouwen met Maria, het dochtertje van Jacobus. Zo’n samenzwering had hij niet verwacht en Jacobus vluchtte naar Frankrijk. ‘Mary and William’ (getrouwd in 1677) kwamen op de troon en onder hun leiding werd Engeland een constitutionele monarchie en een grootmacht.

De Republiek

De Republiek werd in 1648 erkend als staat. Een bijzonder geval, die verenigde provinciën, soeverein en toch traden als een land naar buiten; rijk, klein, groot op zee. Bij het reilen en zeilen van de Republiek kwam er geen vorst meer aan te pas. De stadhouder had als aanvoerder van leger en vloot een centrale rol. In de binnenlandse politiek was dat de raadspensionaris. De functie van de stadhouder word op wikipedia wel ‘quasi monarchaal’ genoemd. Soms konden ze zich qua grandeur en macht meten aan vorsten. De verhouding tussen  stadhouder en raadspensionaris, die fungeerde als een soort minister van buitenlandse zaken, was die van rivaliteit waarbij het landsbelang voorop stond (we zullen Van Oldenbarnevelt en de gebroeders de Witt maar even achterwege laten). In de zeventiende eeuw ging het met de handel zo goed, dat het kleine staatje troepen inhuurde om oorlogen te voeren. De oorlogen tegen het grote Frankrijk, met een veel groter bevolkingsaantal, eisten hun tol en de Republiek raakte verzwakt. De sterk anti-Franse stadhouder Willem III van Oranje (1650-1702) stelde vanaf 1672 tot zijn dood orde op zaken. De Republiek en Engeland waren serieuze machtsfactoren. Op zee, in oorlog en in handelsaangelegenheden diende Spanje met deze twee rekening te houden.

Het Heilige Roomse Rijk (HRR)

Het HRR was een federatie van ridders en staatjes die persoonlijk een verbond met de keizer hadden gesloten. De keizer werd gekozen door de vorsten van de negen belangrijkste staten, de zogenaamde keurvorsten. De keizer was vrijwel altijd een Oostenrijker, dit was een traditie sinds Ferdinand, andere zoon van Karel V, broertje van Filips II). Het HRR vormde als land geen eenheid (de Republiek was dat in zekere zin wel). De binnenlandse politiek werd op regionaal niveau gevoerd. Landen die onder het HRR vielen waren onder andere Palts, Hannover (met keurvorst), Elzas, Lotharingen, diverse Duitse staten, Brandenburg, Pruisen, Beieren. Het HRR was (op Beieren en Keulen na) sterk anti-Frans. Frankrijk rommelde aan de Rijngrens, wat kwaad bloed zette bij de leden van het HRR, waardoor de Negenjarige oorlog uitbrak.

Italië, nog zo’n lappendeken

Italië was een andere speler in de Spaanse successieoorlog en de Vrede van Utrecht. De lappendeken van staten en staatjes was sterk verdeeld tussen de aanhangers van Frankrijk en aanhangers van het Habsburgse rijk.

Savoye

De geschiedenis van Savoye gaat terug tot 427, toen de Bourgondiërs zich hier vestigden. De stamvader van het huis van Savoye ontving het land van de Frankische koning in 1027 dat het tot 1860 zou uithouden als vorstenhuis. Het land bestreek onder meer Bourgondië, Turijn en Nice. Gaandeweg zou het steeds meer grondgebied moeten afstaan aan Frankrijk, Zwitserland en Oostenrijk. Savoye was sterk anti-Frans en bang om ten onder te gaan aan een Franse hegemonie, en wilde ook niets te maken hebben met Oostenrijk (ook die vertoonde universeel monarchistische trekjes). Savoye had, net als de Republiek, behoefte aan een buffer, behoefte aan een vrede.

Maar voor vrede… eerst oorlog!

De Spaanse kroon (de gehandicapte Karel II) had dus drie troonopvolgers, maar anderen aasden ook op de troon:
Allereerst Lodewijk XIV van Frankrijk, die via zijn moeder Anna van Oostenrijk (Anna was overigens ook tante van gehandicapte Karel II) recht had op het Spaanse rijk (vond hijzelf). Ten tweede Leopold I van Oostenrijk, hij was als rechtstreekse afstammeling van Karel V een Habsburger en los daarvan via zijn moeder, een Spaanse prinses, familie van het Spaanse huis. En dan tenslotte de troef van de al eerder genoemde moeder, Maria Anna (MA). Haar kleindochter was getrouwd met Leopold I van Oostenrijk. Kleindochter trouwde met Maximiliaan II Von Wittelsbach, keurvorst van Beieren (en we noemen hem Max). Samen kregen ze een zoontje, Josef Ferdinand (Josef F). Nu had MA het plan opgevat om Josef F als opvolger van Karel II van Spanje naar voren te schuiven. Het Spaanse rijk zou intact blijven, met Beieren als bonus! En er dreigde geen hegemonie (universele monarchie). Savoye bekeek dit plan met argusogen, want Oostenrijk werd zo wel erg machtig. Willem III van Oranje (koning van Engeland) vond dit echter een goed en vredebevorderend idee.

Pech, wand Josef F ging in 1699 dood. Een nieuwe list was dringend gewenst. Maar nog geen jaar later, in november 1700 stierf Karel II van Spanje. Hij had zoals we eerder lazen, de Franse Filips van Anjou als erfgenaam benoemd, waarmee Engeland en de Republiek schoorvoetend akkoord gingen. Frankrijk echter (nog steeds onder Lodewijk XIV) provoceerde aan de grensstreken en her en der braken conflicten uit. De keizer van het HRR, Engeland en de Republiek sloten een bondgenootschap, aan de andere kant stond de Bourboncoalitie van Spanje en Frankrijk. Al snel breidde de anti-Bourboncoalitie zich uit met Portugal, Savoye, Brandenburg, Pruisen, Hannover, Saksen-Polen, en nog meer staatjes van het HRR,  en alle Duitse staten verhuurden troepen aan Engeland of de Republiek. De anti-Bourboncoalitie stond onder leiding van Eugenius van Savoye en de hertog van Marlborough. Twee geniale kerels, die de strijd moeten aanbinden tegen Spanje, Frankrijk, de hertogdommen Vendome en Villans en de keurvorsten van Keulen en Beieren (dat land van Max).

Het jaar 1701; de oorlog kon beginnen. De fronten lagen voornamelijk in Italië, Zuid-Duitsland, België (of beter: de Zuidelijke Nederlanden), Spanje en overal ter wereld waar de aanhangers van de verschillende coalities aan elkaar grensden. Zo werd er in Noord-Amerika ook hevig gevochten, in de VS heet deze oorlog ‘Queen Anne’s war’.

Waar werd om gestreden?

wikithecommoms

Prins Eugenius van Savoye was een uitstekend generaal die in de Spaanse successieoorlog sterk anti-Frans was.

In grote hoofdlijnen komt het hierop neer: allereerst wilden de tegenstanders van de Bourboncoalitie vechten tegen (Franse) hegemonie. De Republiek, met het Rampjaar 1672 nog vers in het geheugen, wilde een veiligheidsbarrière tegen Frankrijk om haar gebied heen leggen. Savoye wilde ook een buffer. Engeland wilde internationale erkenning voor de protestante opvolging van Koning Willem III van Oranje, in de persoon van koningin Anne. Oostenrijk wilde vechten om de Spaanse erfenis, en stiekem wilde ze ook wel wat stukken van Italië veroveren.

Al vanaf het begin af aan leed Frankrijk veel verliezen, maar de legers hielden wel stand. In 1709 was Lodewijk XIV aan het einde van zijn Latijn en vielen de legers uiteen. Hij snakte naar vrede. Het land was economisch uitgeput. De Spaanse successieoorlog was als oorlog niet nieuw, maar hoe de oorlog gevoerd werd, was wel nieuw. Al vanaf de eerste dagen werden er onderhandelingen gevoerd. Men hoopte op een vrede. Voor zover bekend was dit de eerste keer in de geschiedenis dat gepoogd werd vrede te bewerkstelligen door een verdrag, en niet door een veldslag. In 1706 begonnen Engeland en de Repbliek diplomaten heen en weer te sturen met als missie te onderhandelen. Ondertussen was in 1703 Koning Willem III van Oranje overleden. De personele unie tussen Engeland en de Republiek verviel, hoewel de banden bij de onderhandeling nog wel sterk bleven. In de Republiek brak het tweede stadhouderloze tijdperk aan, en een periode van economische neergang.

Terug naar de onderhandelingen (die al in 1701 begonnen).

Vooral de Republiek had een (korte) traditie in diplomatie. Niet de vorsten, politici of adel, maar gezanten die langdurig vanuit hun beroep op een post zaten onderhandelden. Dat was nieuw in de geschiedenis. Het netwerk van diplomaten breidde zich langzaam maar zeker uit in Europa. Doordat de Franse legers er zo slecht voorstonden kon Engeland (inmiddels een grootmacht geworden) eisen stellen. Aan het begin van de oorlog had Lodewijk XIV heel wat noten op zijn zang, maar in 1710 was het zo slecht met hem gesteld, dat hij Engeland en de Republiek beloofde mee te helpen zijn bondgenoot in Madrid te verslaan. In 1711 kwamen de ontwikkelingen in een stroomversnelling. Josef I van Oostenrijk overleed. Zijn broer Karel VI van Oostenrijk volgde hem om. Karel werd hoofd van de Habsburgse dynastie, maar hij was ook keizer van het HRR. Dat veranderde de zaak. Niet alleen moest men vrezen voor een Franse absolute monarchie, maar ook de Habsburgs-Oostenrijkse hegemonie werd gevreesd.

Iedereen was moegestreden, de legers waren uitgeput en de bevolking ook (als gevolg van de hoge belastingen op de oorlog te kunnen voeren). Onder Engelse druk begonnen er in 1711 voorbereidende onderhandelingen tussen Engeland en Frankrijk. Een congres volgde, dat vervolgens in 1712 uitliep tot gesprekken te Utrecht. Her en der werd er nog wel oorlog gevoerd. Doordat Franse troepen steden bleven aanvallen in de Republiek, was zij gedwongen door te vechten, juist de partij die aanstuurde op vrede.

siteEuropeana_RM0001_COLLECT_335671_CreativeCommons

Feestelijkheden en onderhandelingen in een prent afgebeeld.

Desondanks startten op 29 januari 1712 de onderhandelingen in Utrecht. Waarom er voor Utrecht werd gekozen is niet precies bekend. Diverse bronnen noemen uiteenlopende redenen. Misschien vanwege de neutraliteit? Utrecht was in de Republiek een redelijk neutraal gewest. Was het vanwege de ligging (centraal, goed bereikbaar)? Er ontstond een druk verkeer van diplomaten tussen Londen en Versailles. In deze driehoekspendel tussen Londen – Utrecht – Versailles, lag Utrecht centraal. De diplomatietraditie die in de Lage Landen en Engeland was begonnen word ook als reden voor Utrecht opgevoerd. Aan de andere kant was de Republiek als politieke eenheid wel geschikt, hier zetelde immers geen vorst die zich boven de andere heersers plaatste. Ergens anders valt te lezen dat het zou liggen aan de brede straten van Utrecht, waar de koetsen van alle gezanten en vorsten uit allen landen makkelijk doorgang konden vinden. De bereikbaarheid dus toch? Het lag inmiddels niet meer aan de politieke talenten van Koning Willem III van Oranje, want die was al bijna tien jaar dood. Hoe dan ook, de onderhandelingen werden gevoerd in het oude stadhuis van Utrecht (de gebouwen tegenover de huidige bibliotheek, op de Stadhuisbrug).

In 1712 bereikten Engeland en Frankrijk een volledige wapenstilstand. Het leek alsof Engeland de boventoon voerde, maar dat is niet zo. Engeland wilde een breed gedragen vrede, met Frankrijk, zodat er geen nieuwe hegemonie kon ontstaan. Mocht een ander land zich als agressor opstellen, dan konden de andere landen zich als coalitie hiertegen sluiten.

Het is moeilijk uit te leggen wat er zo uniek was aan de onderhandelingen. Immers, na een oorlog gingen ze toch wel vaker om de tafel? Bij de Vrede van Utrecht werd iedere partij volledig gelijkwaardig behandeld. Alle onderhandelaars waren aanwezig bij de bespreking. (Oostenrijk was aanwezig, maar nam aanvankelijk niet deel aan de besprekingen, omdat ze eerst niet akkoord ging met een vrede). Er werd afgesproken dat Spanje en Frankrijk nooit meer onder een vorst zouden mogen vallen. De Bourbons hadden de keuze: of ze kregen de Franse of de Spaanse troon. Filips van Bourbon koos voor de Spaanse en zwoer zijn rechten af op de Frankrijk. Deze eed maakte de weg vrij voor een machtsbalans, waarbij werd gestreefd naar een machtsbalans voor rust en vrede in Europa (en daarmee in de wereld, als we de koloniën meetellen). Het systeem van een politieke machtsbalans was -net als de onderhandelingen zelf- ook nieuw in de geschiedenis. In de nacht van 11-12 april 1713 te Utrecht tekenden de aan elkaar gelijkwaardige partijen Engeland, de Republiek, Frankrijk, Savoye, Pruisen, Portugal een eerste vredesverdrag in de woning van de Engelse gezant (Bisschop van Bristol). Vervolgverdragen werden op 13 juni en 6 juli in hetzelfde jaar ondertekend met Spanje.

De Vrede van Utrecht is een gedrukt document, een 70 bladig contract, opgesteld in het Frans, de diplomatieke voertaal van die tijd. Een bezige bij heeft de eerste pagina’s als pdf op het internet geplaatst, Google maar. Hetverdrag is door alle deelnemende landen ondertekend.

siteGahetna_NA00070583_met toestemming

Document Vrede van Utrecht met handtekeningen van enkele deelnemende landen.

Winnaars

Engeland won het meeste. De protestante troonopvolging (koningin Anne) werd door Spanje en Frankrijk geaccepteerd. Beide landen mochten Engeland nooit meer aanvallen vanwege de protestante vorst.

Daarnaast waren de handelsafspraken voor Engeland zeer gunstig. Het Acientorecht werd opgeheven. Het ‘Acientonegras’ gaf Spanje het alleenrecht in de slavenhandel op de V.S. De slavenhandel was zeer lucratief, en Engeland wist dat. Zij bedongen van Spanje het alleenrecht op de slavenhandel met de V.S. voor 30 jaar. Engeland is daar zeer rijk van geworden.

De Republiek kwam er volgens sommigen bekaaid vanaf. Inderdaad werd de vrede beloond met maar een kleine gebiedsuitbreiding. De buffer tegen Frankrijk bestond slechts uit een paar garnizoenssteden in plaats van een brede strook land (wat Engeland aanvankelijk beloofd had, maar de belofte werd niet nagekomen). Toch waren de handelsvoorwaarden voor de Republiek gunstig. Rust en vrede heersten lange tijd in de Lage Landen. De Republiek werd niet langer overvleugeld door een grootmacht. De Zuidelijke Nederlanden (zeg maar België) kwamen onder Oostenrijk en werden de Oostenrijkse Nederlanden genoemd.

Savoye profiteerde op de lange termijn het meest. Dit oude land, dat als sinds 427 onder Bourgondië viel, had het meeste grondgebied verloren en kreeg haar grondgebied terug, daarbij kregen ze als troost Sicilië toebedeeld.

Pruisen had een eigenaardig verbond met Engeland gesloten. Als ze mee zou vechten tegen Frankrijk, had Engeland aan Pruisen het bezit van Willem III van Oranje na diens overlijden beloofd. De belofte die Engeland ook brak. Pruisen kreeg niets, alleen een stukje ‘Opper-Gelre’ en internationale erkenning voor de titel ‘Koning van Pruisen’.

In 1715 sloten Spanje en Portugal vrede met elkaar. In 1720 schudden het HRR en Frankrijk elkaar de hand. En tenslotte in 1725 gaf Oostenrijk de aanspraken op de Spaanse troon op. In het algemeen hadden de onderhandelingen in Utrecht in 1713 een vrede tussen Spanje met Engeland en de Republiek tot gevolg. Daarnaast sloten Engeland, de Republiek, Pruisen, Savoye en Portugal vrede met Frankrijk.

Feest

siteEuropeana_CreativeCommons_rechtenvrij

Vuurwerk om de Vrede van Utrecht te vieren

Volgens de overleveringen was het bijna twee jaar feest in Utrecht. Ook in andere landen lieten kunstenaars en componisten zich inspireren. In het Utrechts Archief zijn vele prenten en tekeningen te vinden uit die tijd. Vrolijke liedjes over hoe de vervelende Fransen zijn bedongen, kon je op zogenaamde centsprenten lezen. (Een paar centsprenten zijn te vinden op de beeldbank van het Utrechts Archief).

Als gevolg van deze nieuwe onderhandelingspolitiek bleven nieuwe conflicten in Europa als gevolg van troontwisten uit. Voor lange tijd heerste er redelijke rust en veiligheid in Europa. En het werkte, om een voorbeeld te noemen: Spanje wilde Sicilië aanvallen en annexeren, maar dat mislukte doordat de coalitie zich tegen Spanje sloot. Een Engels-Spaanse oorlog is door dit machtsevenwicht ook voorkomen. Bij de Oostenrijkse successieoorlog (in 1740) stortte het systeem van internationaal diplomatenverkeer in, maar ook hier vonden onderhandelingen plaats die erger voorkwamen. Het neutrale Nederland was hierbij geen grote mogendheid meer, en nam niet deel aan de besprekingen.

Een trend voor de eeuwen erna was gezet. Door diplomatie werd een machtsevenwicht gecreëerd, die zelfs werd toegepast in de Koude Oorlog van de twintigste eeuw. Een belangrijke historische omwenteling, die gevierd moet worden. Dat kan in alle vormen van kunst, zoals ze dat in 1713 en 1714 ook deden.

Diverse internetbron

Musici lieten zich door de Vrede van Utrecht in 1713 en later inspireren

SiteEuropeana_RM0001_COLLECT_471190_rechtenvrij

Prenttekenaars maakten allegorieën op de Vrede van Utrecht

Opmerkingen:

Op het internet is van jaar tot jaar het verloop van de Spaanse successieoorlog te vinden. Welk stadje wanneer werd veroverd en door wie, en weer heroverd werd door een andere partij. Zoek eventueel op Google met de woorden “Spaanse successieoorlog”.

Pas op: dit stuk is hoofdzakelijk gebaseerd op internetbronnen. Er is geen reden om aan te nemen dat er grove onwaarheden verteld worden, maar internet blijft internet; wiki’s en websites spreken elkaar nogal eens tegen. Om alle bronnen na te pluizen kostte me teveel tijd. Deze tekst is bedoeld om de aanloop van de vrede van Utrecht goed op een rijtje te krijgen, zodat we een goed beeld krijgen van de gebeurtenissen van 300 jaar geleden om in 2013 feest te kunnen vieren.

Over het gebruik van de afbeeldingen: ik heb als dat nodig was toestemming gevraagd (en gekregen) om ze eenmalig voor dit stuk te gebruiken. Sommige afbeeldingen zijn rechtenvrij. Mocht iemand (hoewel de meeste auteurs al honderden jaren dood zijn) menen auteursrechten te hebben op een of meerdere afbeeldingen, stuur dan even een berichtje, dan verwijder ik het betreffende plaatje onmiddellijk.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: