Tot bovenin de kap

Een spil (de vang) van de molen in DordtSpillen, assen, billen, wipstok, vang, staak, bovenbuitenkruier… weer een avontuur beleefd: ik ben in een molen geweest! Molen Kyck over den Dyck in Dordtrecht gooit haar poorten open.

Leuk hoor, een stellingmolen

Stellingmolens zijn meestal wat hoger dan de huis-tuin-en-keukenmolens in het veld. Stellingmolens staan meestal in de stad en zijn van steen. Hoogbouw is in een stad handig, om voldoende wind te vangen. Tegenwoordig hebben molens bijna geen economische functie meer. Toch maalt de molen in Dordrecht nog wel; mout voor een brouwerij en koren voor twee bakkers. In Dordrecht stonden ooit de meeste molens in Zuid-Holland, 80 stuks, nu staat er nog maar eentje: Kyck over den Dyck.

Foto genomen vanaf de stelling.
De naam lijkt wel een grap, maar zo heet de molen vanaf het begin, omdat hij tegen een oude dijk staat. In 1612 stond er een houten molen, die alleen mout maalde voor de brouwerijen. Honderd en een jaar later, in 1713 werd het houten gebouw vervangen door een stenen. Mout was economisch niet meer interessant om te malen, maar koren wel. Vanaf 1739 kreeg de molenaar een vergunning voor het malen van koren.

In 1871 bracht een windhoos de molen ernstige schade toe. En toen de Houthaven in Dordrecht werd gedempt in 1899, kreeg de molen te maken met verzakking. De molenaar ging in 1931 met de tijd mee, en bracht een elektromotor aan die het graan maalde. In 1957 was een restauratie nodig. De gemeente betaalde en de molenaar moest beloven dat hij een dag in de week zou malen. Hij hield zich niet aan zijn woord en tien jaar later in 1967 werd de molen ontruimd door de gemeente. Niet goed voor de molen. Maar gelukkig werd de molen in 1999 gerestaureerd. De restauratie was spectaculair. De molen was aan een kant meer dan een meter verzakt. Hoe moesten ze dit aanpakken? De molen werd als het ware opgetild om hem weer in het lood te krijgen, nieuw voegwerk, nieuwe kap en sommige onderdelen zijn vervangen. Het bijzondere is, dat oud hout uit 1713 samen met nieuw hout uit 1999 is verwerkt. De molen is gereed. Hij maalt weer… mout en koren. En iedereen kan er een feestje geven.

Kruiwerk

De molen Kyck over den Dyck is een bovenbuitenkruier. De molenaar moest en moet de wind goed in de gaten houden, en de wieken in de goede richting ten opzichte van de wind zetten. Omdat de wind in Nederland nogal eens van richting wisselt, moet de kop (kap) van de molen kunnen draaien. Als de molenaar buitenom moet lopen (hij bedient dan een rad) heet de molen een bovenbuitenkruier. Bovenbuitenkruiers herken je aan het grote rad. Een binnenkruier wordt van binnenuit bediend door de molenaar. Er zijn meer buitenkruiers dan binnenkruiers in Nederland. Het kruiwerk was in het allereerste begin van hout, later van staal met ijzeren loopwielen. Dit type kruiwerk werd vervaardigd in Engeland (en heet daarom een Engels kruiwerk). In Dordrecht heeft de molen een Engels kruiwerk.

Engels kruiwerk, een wieltje ervan. Termen

In de molenwereld bestaan zoveel termen en woorden. Sommige zijn helemaal niet bekend, maar anderen weer wel. Veel uitdrukkingen komen uit de molenwereld: 'van de wind leven', 'een klap van de molenwiek krijgen' en 'met molentjes lopen' spreken voor zich, maar 'hij is een windbuil' en 'op de achtergrond raken' heeft een technische molen-oorsprong. Een windbuil is een zak waar bepaald meel, maar ook veel lucht werd opgevangen tijdens het malen. 'Op de achtergrond raken' komt uit de zaagmolens. Als de molenaars / zagers ouder werden, hoefden ze het zware werk niet meer te doen, en mochten ze zagen slijpen, achter in de zagerij, op de achtergrond dus.

Oh ja, billen en wipstok; de woorden hebben niets met menselijke lichamen te maken, maar wel met molens. Het billen is het weer scherp maken van de molenstenen, met een speciale beitel. Een wipstok is nodig om het wiekenkruis stil te zetten. De rem op het wiekenkruis, het bovenwiel, is de vang. De vang wordt bediend door een wipstok, die werkt als een hefboom. Het kost heel weinig moeite en energie om een molen stil te zetten of te laten draaien, en het is heel erg stevig. Kort gezegd: een supervergrendeling.

De vang       Ketting naar de wipstok (rechtsboven).
Zonder enthousiaste molenaars geen molen. De molen in Dordt heeft vier molenaars. Ik had de eer om te mogen spreken met Wim van Bruggen. Geen vraag te gek, of een term te vreemd, hij wist overal antwoord op. Dit verhaal heb ik dankzij hem kunnen schrijven. De foto's heb ik zelf gemaakt.

Meer molenpret? En ook hier kan iedereen zijn hart ophalen. En tenslotten de molen in Dordrecht.


Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: