Hollandser kan niet. Toch dood in Sobibor.

Lekker hollands klinkt die naam, Han Hollander. Weten mensen nog wel wat Hollander een Joodse achternaam is? Han heette eigenlijk Hartog, een Joodse voornaam.

Geen struikelsteen voor Han

Sportverslaggeving op de radio is een Nederlandse uitvinding. Voorde eerste keer in de geschiedenis was op 11 maart 1928 eenvoetbalwedstrijd rechtstreeks te horen op de radio. De wedstrijdspeelde tussen Nederland en België, uitgezonden door de AVRO. HanHollander deed verslag. Wie de interland via het web beluistert, hoortde enthousiaste stem van Hollander, welbespraakt en bevlogen. Wie wasdeze man die zo meeslepend over sport kon vertellen?Welbespraakt aan de Walstraat

Han Hollander heette eigenlijk Hartog Hollander. Deze joodse naamwisselde hij aan het begin van zijn AVRO-loopbaan in voor Han, omdatdie naam veel Nederlandser klonk. Han was geboren in Deventer op 5oktober 1886. Zijn vader, Simon Hollander, was marktkoopman, van Joodsekomaf, en werkte samen met diens broer Jacob, achter een marktkraam.Voor dit vak moest je een goede babbel hebben en rad van tong zijn.Iets wat Han van jongs af aan had meegekregen. Echt rijk was het gezinHollander niet, maar samen met zijn broer Karel ging Han wel naar deHBS. Han groeide op in een gezin met acht kinderen aan de Walstraat 123te Deventer.

Bevlogen broers

Samen met hun vriend Leo Kleinsmiede richtten de broers in 1902 eenvoetbalvereniging op. Voetbalclubs schoten in die tijd alspaddenstoelen uit de grond. Eerst was er alleen sprake van een afgezetveldje en een leren bal. Vergaderruimte bleek ook nodig. Dat kongeregeld worden via de oom van Leo, J.H. Rensman. Deze oom was eenfanatiek bestrijder van alcoholisme; hij had een Volksbond tegenDrankmisbruik opgericht. Het verenigingsgebouw stond aan de Polstraat37. Oom Rensman zag wel wat in de oprichting van een voetbalclub doorzijn neef en diens vrienden Hollander. Rensman vond dat sporten dejeugd op het goede pad hield, los van drankverslaving, verveling envrouwen. Het gebouw aan de Polstraat mochten de jongevoetballiefhebbers wel lenen om te vergaderen. ‘Be Quick’ was de naamvan de club, maar dat veranderde al snel in ‘Go Ahead. Han kwam met datidee, want ‘Be Quicks’ waren er al genoeg. De oprichting van devoetbalclub was op 1 december 1902 een feit.

Bron: www.ga-eagles.nl
Vanaf 1972 heet de club van Hollander Go Ahead Eagles.

‘The Duke’ maar niet van adel

Karel en Hartog (Han), tussen de 16 en 20 jaar oud, leden van heteerste uur. Ze waren geliefd bij Go Ahead. Hartog, met de bijnaam ‘theDuke’, hing op de vergaderingen en tijdens de wedstrijd vaak de paljasuit. Bij Go Ahead (in 1971 werd Eagles erachter geplakt) stond Hartogbekend als een opvliegend en bevlogen persoon, die zich stortte in hetvoetbalspel. Toen hij zijn HBS diploma gehaald had, ging hij in 1904als leerling-klerk aan de slag bij de Hollandsche IJzerenSpoorwegmaatschappij. Al in 1907 schopte hij het tot chef-commies. Eengoedbetaalde baan, maar zijn hart lag er niet.

Geniale genisten

In 1907 moest Hartog, net als iedereen, in dienst. Hij kwam terechtbij de genie. Zittend op zijn kazernebrits hing hij weer de clown uit.Bevlogen deed hij verslag van voetbalwedstrijden, die hij had gezien ofwaarbij hij zelf speler was geweest. De soldaten hingen aan zijnlippen. Een van hen was Willem Vogt, een van de oprichters van deAVRO-radio. Willem en Hartog raakten bevriend.

Willem had een droom: een nationale neutrale omroep voor Nederlandoprichten. Dat leek in 1927 te lukken. Maar toen de VARA, KRO, NCRV enVPRO werden opgericht, en zendtijd kregen toebedeeld kregen vanuit DenHaag, viel die droom in duigen. Vogt was een opportunist. Zo prees hijMussolini en de eenheid die hij wist te bewerkstelligen in Italië. Eendergelijke eenheid wilde hij ook voor het omroepbestel in Nederland,als het maar AVRO heette, en als hij er maar directeur van was.

Han is Hollander

Het was deze Vogt die zijn Joodse vriend vroeg om alsradioverslaggever voor de AVRO te komen werken. Hollander gaf zijnveilige baan bij de Spoorwegmaatschappij op en versloeg op 11 maart1928 de wedstrijd Nederland-België. Het eerste verslag van eenvoetbalinterland op de radio was een feit. Wat Han erbij verzon om dewedstrijd spannender te maken, had niemand op het moment van deuitzending in de gaten. Feit is wel dat hij bevlogen en gepassioneerdvertelde over de wedstrijd, vanaf het dak van het oude stadion aan deAmstelveenseweg (tegenover het Olymisch Stadion). Het was ijzig koud,maar daar merkten de luisteraars niets van. Hartog Hollander was doorzijn enthousiaste stem en spannende commentaren een fenomeen.

Bron: www.sportgeschiedenis.nl
Hier nog samen met Willem Vocht (links) achter de AVROmicrofoon.

Zijn ster rees en in deze tijd verruilde hij zijn joodse naam Hartogin voor Han. Hij was een bijzonder mens, graatmager, vol energie, dievan zijn sportverslagen een waar hoorspel maakte, soms samen met zijnvriend Vogt. Hele gezinnen zaten aan de radio gekluisterd. Iedereenwilde Han Hollander horen. Zijn hart lag niet alleen bij voetbal, ookzwemmen en atletiek becommentarieerde hij. In1936 mocht hij deOlympische Spelen in Berlijn verslaan, wat hij ook weer met veelenthousiasme deed. Hitler was drie jaar aan de macht. Zou hij ietsgemerkt hebben van de gruwelen van het nazibewind in Duitsland?Kennelijk merkte Han niets van deze verschrikkingen, en hielden denazi’s de concentratiekampen voor de buitenwacht verborgen. Vanwegezijn positieve bijdrage aan het Olympisch spektakel kreeg hij een doorHitler persoonlijk ondertekende oorkonde thuisgestuurd.

Vriendschap verloochend

Toen de oorlog op 10 mei 1940 uitbrak was zijn carrière in een klapvoorbij. De Duitse bezetter zette pas vanaf januari 1941 de eerstestappen zette in de anti-joodse wetgeving, maar Willem Vogt ontsloegHollander meteen vanwege zijn Joodse afkomst. Zijn eens zo goede vriendverbrak het contact met hem. Jaren later jammerde Vogt dat hij dezemaatregelen alleen maar trof om de Duitsers niet voor het hoofd testoten. Hoe kon hij in mei 1940 weten waar de Duitsers bijna een jaarlater mee zouden beginnen? Een NSB’er was Vogt niet, maar hij wilde nogaltijd zijn AVRO droom (een landelijke omroep met hemzelf alsdirecteur) waarmaken. Blijkbaar ging hij hierbij over lijken.

Hoe verging het Han Hollander, de pionier van de sportverslaggeving?Ondanks dat hij vele joodse vrienden zag verdwijnen, was Han ervanovertuigd dat hij niet hoefde onder te duiken. Hij was immersHollander? Bovendien had hij een door Hitler persoonlijk ondertekenddocument, waarin toch stond dat Hitler trots op hem was? Op aandringenvan vrienden dook hij te langen leste onder. Toen hij erachter kwam datzijn dochter was opgepakt, verliet hij wanhopig en gek van verdrietzijn schuilplaats. Hij werd samen met zijn vrouw naar Westerborkgestuurd. Zijn charme, passie en karakter werkten daar weer in zijnvoordeel. Hij kreeg een baantje bij de administratie in het kamp. Hetmocht niet baten. Na tien maanden Westerbork werd het echtpaarHollander en hun dochter op transport gesteld naar het concentratiekampSobibor. Het transport bestond die keer uit 2416 mensen, van wie nieteen de verschrikkingen heeft overleefd. Op 9 juli 1943 kwam HanHollander om het leven.Woning Han Hollander, inmiddels gesloopt.

Dubbel verraad

Wie kent Hollander nog? Meer dan 20 jaar later, in 1968 verscheeneen boekje ter ere van het eerste wedstrijdcommentaar van HanHollander, met daarin een voorwoord van Vogt die piept over de dood vanHan door de verschrikkelijke Jodenvervolgingen. Op het internet is eenfelle discussie gaande over de rol van Vogt in de Tweede Wereldoorlog.Goed of fout? Duidelijk is dat hij zijn vriend en een van Nederlandsbeste en eerste sportverslaggevers heeft laten vallen. Ter ere vanHollander is in het Olympisch Stadion in Amsterdam een gedenkplaataangebracht. In Deventer werd op zijn woonhuis in de Walstraat eenplaquette bevestigd. Het huis is een paar jaar geleden gesloopt vooreen doorgang naar een protserig winkelcentrum. De herinneringsplaat isweggehaald en ligt hoogstwaarschijnlijk ergens op zolder in eengemeentedepot.

Bron: http://www.walstraat-deventer.nl/01.tekst/de_walstraat_2.htm
Gedenkplaat bij sloop huis verwijderd.

In Nederland herdenken wij op 4 mei onze doden, die gevallen zijn inde oorlog. In Duitsland betuigt men spijt door Stolpersteine(stuikelstenen) te plaatsen bij voormalige huizen vanoorlogsslachtoffers. Een dergelijke steen is er in de hele Walstraat inDeventer nog niet te vinden.

Discussie Willem Vogt volgen? Kijk op: http://geschiedenis.vpro.nl/artikelen/41936865

Stem van Han Hollander horen? Kijk hier op:http://www.sportgeschiedenis.nl/2008/03/09/de-eerste-voetbalwedstrijd-op-de-nederlandse-radio.aspx

Deze tekst is ook te lezen op http://www.historiën.nl

De afbeeldingen heb ik van creative commons afgehaald, met toestemming van degene die ze geplaatst heeft. Mocht een en ander niet kloppen, meld dit dan gerust. Dan haal ik ze eraf.

Bronnen die ik gebruikt heb:

http://geschiedenis.vpro.nl voor de discussie over de maatregelen van Vogt.

Kuiper, S. Han Hollander met een steen geëerd www.depers.nl <HTML> 2009.

Onkenhout, P. Driewerf bravo voor de pionier van het gesproken voetbalverslag www.volkskrant.nl <HTML> 2009.

Vooren, J. van de De eerste voetbalwedstrijd op de Nederlandse radio www.sportgeschiedenis.nl <XML> 2008.

Dam, W. ten (e.a.) De kleuren van juweel (Deventer) 2002.

Oltheten, H. Go Ahead 100 jaar (Deventer) 2002.

Coster, W. Echte helden. Honderd jaar sport in Overijssel (Zwolle) 2005.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: